Þýðingar á milli íslensku og katalónsku eru sérlega áhugavert rannsóknarefni fyrir málvísindamenn og krefjandi verkefni fyrir starfandi þýðendur. Annars vegar er um að ræða norðurgermanskt mál með flóknu beygingakerfi og langri varðveislusögu, og hins vegar rómanskt mál sem talað er á vesturhluta Miðjarðarhafssvæðisins, með ríka sögu og sérstaka stöðu innan spænska ríkisins og víðar. Þótt bæði málin tilheyri indóevrópsku málaættinni er munurinn á byggingu þeirra, setningafræði og menningarlegum bakgrunni mikill. Til að ná fram hágæða þýðingu þarf meira en orðabókarskilgreiningar; það krefst djúps skilnings á blæbrigðum beggja mála.
Málfræðilegur samanburður: Beygingar vs. greiningar
Einn stærsti munurinn á íslensku og katalónsku liggur í málfræðilegri gerð þeirra. Íslenska flokkast sem beygingamál (syntetískt mál) þar sem beygingarendingar nafnorða, lýsingarorða og sagna bera miklar upplýsingar um setningafræðilegt hlutverk. Katalónska er aftur á móti greinandi mál (analýtískt mál) þar sem forsetningar, ákveðin röð orða og hjálparsagnir gegna lykilhlutverki í að afmarka tengsl innan setningarinnar.
Fallbeyging íslenskunnar og forsetningakerfi katalónskunnar
Íslensk nafnorð beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, aukaföllum: þolfalli, þágufalli og eignarfalli) í hvorugkyni, karlkyni og kvenkyni, bæði í eintölu og fleirtölu. Katalónska hefur hins vegar glatað latneska fallakerfinu að mestu leyti. Í stað þess að breyta endingum nafnorða notar katalónska forsetningar á borð við de (til að tákna eignarfall eða uppruna) og a eða per a (til að tákna þágufall eða stefnu). Þýðandi sem vinnur úr íslensku yfir á katalónsku verður því að greina hlutverk fallsins í íslensku setningunni og velja viðeigandi forsetningu eða orðaröð í þeirri katalónsku.
Greinirinn og staða hans
Í íslensku er ákveðinn greinir oftast viðskeyttur (t.d. „húsið“, „maðurinn“), en getur þó verið laus í sérstökum samhengjum. Í katalónsku er greinirinn alltaf laus og stendur á undan nafnorðinu (t.d. el llibre fyrir bókina, la casa fyrir húsið). Þar að auki breytist greinirinn í katalónsku eftir kyni og tölu, og getur fallið saman við næstu orð (t.d. l'amic í stað el amic). Þýðendur þurfa að gæta þess að missa ekki af fínum blæbrigðum ákveðni og óákveðni þegar texti er færður á milli þessara ólíku kerfa.
Sagnakerfið og tíðir: Flókið samspil
Sagnakerfi beggja mála eru mjög þróuð en á ólíkan hátt. Íslenska leggur ríka áherslu á sagnhorf (t.d. muninn á því að vera að gera eitthvað og að gera eitthvað reglulega) og notar mikið af hjálparsögnum til að tjá framtíð eða lokna athöfn. Katalónska hefur aftur á móti varðveitt flóknara kerfi innbyggðra tíða og hætta.
Viðtengingarhátturinn (El Subjuntiu)
Þótt íslenska hafi viðtengingarhátt er notkun hans tiltölulega takmörkuð í nútímamáli og oft bundin við ákveðnar samtengingar eða óbeina ræðu. Í katalónsku er viðtengingarhátturinn (subjuntiu) lifandi og nauðsynlegur hluti af daglegu máli. Hann er notaður til að tjá óskir, vafa, tilfinningar, óvissu eða eftir ákveðnar samtengingar (t.d. perquè, abans que). Þýðandi verður að vera einstaklega næmur á hvenær á að nota subjuntiu í katalónsku, jafnvel þótt íslenski frumtextinn noti framsöguhátt.
Sérkenni katalónskunnar: Past Perifrastic
Katalónska hefur einstakt kerfi til að tjá liðna tíð sem nefnist passat perifràstic. Þetta form er búið til með hjálparsögninni anar (að fara) í nútíð og nafnhætti aðalsagnarinnar. Til dæmis þýðir vaig parlar „ég talaði“, þótt sögnin anar þýði venjulega „að fara“. Fyrir íslenskan þýðanda getur þetta valdið ruglingi ef ekki er gætt fyllstu varúðar, þar sem sambærileg bygging í íslensku („ég fór að tala“) vísar oft til þess að athöfn sé að hefjast en ekki að henni sé lokið.
Menningarleg staðfæring og orðaforði
Góð þýðing snýst ekki eingöngu um málfræði hentar heldur einnig um menningu. Íslenskt samfélag er mótað af norrænni sögu, einangrun, eldfjöllum, jöklum og hörðu loftslagi. Katalónsk menning er aftur á móti órjúfanlegur hluti af Miðjarðarhafssvæðinu, með ríka hefð fyrir landbúnaði, víngerð, sjómennsku og þéttbýlislífi.
Náttúrufyrirbæri og loftslag
Íslenskur orðaforði yfir snjó, ís, vind og veðurfar er gífurlega ríkur. Að þýða orð eins og „snjór“, „krap“, „hríð“, „slydda“ eða „él“ yfir á katalónsku krefst stundum skapandi lausna eða skýringa, þar sem katalónska hefur færri sértæk orð yfir þessi fyrirbæri. Á hinn bóginn hefur katalónska ríkan orðaforða yfir Miðjarðarhafsgróður, landbúnaðarhætti og matargerð sem á sér enga beina samsvörun í íslensku. Þar verður þýðandinn að ákveða hvort nota eigi tökuorð, sambærileg hugtök eða útskýrandi þýðingar.
Orðatiltæki og myndmál
Íslensk orðatiltæki vísa oft til sjómennsku eða gamla sveitasamfélagsins (t.d. „að róa á önnur mið“, „að teygja loppuna“). Katalónsk orðatiltæki eiga sér oft sögulegar rætur í kaþólskri trú, landbúnaði eða staðbundnum sögum. Sem dæmi má nefna katalónska orðatiltækið fer figa (að gera eitthvað til að afstýra ólukku) eða fer el paperot (að gera upp á milli / þykjast). Hér dugir aldrei orðrétt þýðing; þýðandinn verður að finna merkingarlegan jafngilda í málinu sem þýtt er á.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
- Forðastu milligöngu enskunnar: Margir þýðendur freistast til að þýða íslenskan texta fyrst yfir á ensku og svo á katalónsku. Þetta getur leitt til þess að mikilvæg blæbrigði og málfræðilegur skyldleiki (t.d. sagnbeygingar) glatist á leiðinni. Þýddu alltaf beint ef mögulegt er.
- Greindu undirliggjandi merkingu fallanna: Þegar þú mætir íslensku þágufalli eða eignarfalli skaltu spyrja þig hvaða hlutverki það þjónar í setningunni og velja katalónska forsetningu (t.d. a, de, amb) sem endurspeglar það hlutverk best.
- Hafðu stjórn á sagnaháttum: Gættu þess sérstaklega að nota viðtengingarhátt (subjuntiu) í katalónsku þegar við á, jafnvel þótt íslenski textinn noti framsöguhátt eða hafi óljósa sagnbeygingu.
- Kannaðu samhengið í katalónskri menningu: Leyfðu textanum að hljóma eðlilega fyrir katalónskan lesanda. Staðfærðu mælieiningar, matvæli og önnur menningarleg hugtök þegar það á við um textann sem verið er að þýða.
Að lokum má segja að þýðingar á milli íslensku og katalónsku krefjist mikils næmleika. Með því að skilja málfræðilegan mun á beygingamáli og greinandi máli, ásamt því að virða menningarlegan bakgrunn beggja málsvæða, geta þýðendur brúað bilið á milli Íslands og Katalóníu á skapandi og nákvæman hátt.