Þýðingar á milli íslensku og eistnesku spanna brú á milli tveggja gjörólíkra málaætta og menningarheima. Á meðan íslenska tilheyrir germönsku grein indóevrópskra mála er eistneska úralskt tungumál sem tilheyrir finnsk-úgrísku málaættinni. Þótt Ísland og Eistland deili ríkri sögu sem norrænar og baltneskar nágrannaþjóðir, veldur þessi skyldleikaskortur tungumálanna því að þýðendur standa frammi fyrir einstökum og flóknum áskorunum. Til þess að skila þýðingu sem hljómar náttúrulega og fagmannlega á eistnesku dugar ekki að nota orðabókina eina saman; það krefst djúps skilnings á ólíkum málkerfum, setningagerð, beygingum og menningarlegu samhengi.
Málfræðilegur munur og kerfisbundnar áskoranir
Bæði tungumálin eru þekkt fyrir að vera afar beygingarrík, en beygingakerfi þeirra virka á gjörólíkan hátt. Íslenskan treystir á sagnbeygingar og beygingar nafnorða sem sýna kyn, tölu og fall, ásamt því að nota forsetningar til að afmarka merkingu. Eistneskan byggir hins vegar að miklu leyti á skeytisamruna (agglutination) og víðtækum stofnbreytingum, þar sem málfræðilegum endingum er hlaðið aftan á orðstofna til að tjá flókin setningarhlutverk.
Málfræðilegt kyn: Allt frá þremur kynjum yfir í algjört kynleysi
Eitt of því fyrsta sem íslenskur þýðandi tekur eftir er að eistneska hefur ekkert málfræðilegt kyn. Á meðan íslenska greinir nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og töluorð í karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn, þekkist þetta ekki í eistnesku. Jafnvel persónufornafnið í þriðju persónu eintölu er kynhlutlaust á eistnesku – orðið tema vísar jafnt til „hann“, „hún“ eða „það“ eftir samhengi.
Þetta kynleysi getur skapað veruleg vandamál við þýðingar þar sem kyn persónu skiptir máli fyrir samhengi eða söguþráð. Íslenskir textar sem treysta á kynjafræðilegan mun til að greina á milli persóna í samræðum þurfa sérstaka athygli á eistnesku. Þýðandinn verður oft að bæta við skýrandi nafnorðum (eins og „maðurinn“, „konan“, „stúlkan“ o.s.frv.) eða nota önnur stílræn ráð til að viðhalda nauðsynlegum upplýsingum sem annars myndu glatast í eistneska textanum.
Fallakerfin: Fjögur föll gegn fjórtán föllum
Íslenska notar fjögur hefðbundin föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall). Eistneska notar aftur á móti fjórtán virk föll í daglegu máli. Þessi föll koma að verulegu leyti í staðinn fyrir forsetningar. Mörg eistnesku fallanna tjá staðsetningu, hreyfingu eða ástand sem íslenskan leysir með forsetningum á borð við „í“, „á“, „frá“, „til“ eða „án“:
- Inessive (íverufall): Táknar að vera inni í einhverju. Íslenska: í húsinu verður á eistnesku majas.
- Elative (fráferðarfall): Táknar hreyfingu út úr einhverju. Íslenska: úr húsinu verður á eistnesku majast.
- Illative (innferðarfall): Táknar hreyfingu inn í eitthvað. Íslenska: inn í húsið verður á eistnesku majja eða majasse.
- Adessive (áverufall): Táknar að vera á einhverju eða nálægt. Íslenska: á borðinu verður á eistnesku laual.
- Ablative (afhlutfell): Táknar hreyfingu frá einhverju. Íslenska: af borðinu verður á eistnesku laualt.
- Allative (tilfallsfell): Táknar hreyfingu til eða á eitthvað. Íslenska: á borðið verður á eistnesku lauale.
- Abessive (sviptifall): Táknar að vera án einhvers. Íslenska: án hússins verður á eistnesku majata.
Að ná tökum á þessum breytingum krefst þess að þýðandi sé fljótur að greina málfræðilegt hlutverk íslenska forsetningaliðarins og breyta honum í rétta fallendingu á eistnesku. Hver einasta fallending hefur sínar eigin reglur um stofnbreytingar (consonant gradation eða astevaheldus), sem þýðir að samhljóðar í orðstofninum breytast þegar fallinu er bætt við.
Notkun forsetninga og eftirsetninga
Þótt eistneska noti föll í miklum mæli á hún einnig sínar eigin forsetningar og eftirsetningar (postpositions). Flestar eistneskar eftirsetningar stýra eignarfalli nafnorðsins sem stendur á undan þeim. Þetta er öfugt við íslensku þar sem forsetningar standa alltaf á undan nafnorðinu.
Sem dæmi verður íslenska setningin „undir borðinu“ að laua all á eistnesku (bókstaflega: „borðsins undir“). Að sama skapi verður „bak við húsið“ að maja taga („hússins bak við“). Þessi breytta orðaröð krefst þess að þýðendur losi sig við íslenskt setningamynstur og endurskipuleggi orðaröðina til að textinn hljómi eðlilega fyrir eistneska lesendur.
Hlutafallið (Partitive) og flóknar magnákvarðanir
Eitt erfiðasta fyrirbærið í eistneskri málfræði fyrir þá sem hafa íslensku að móðurmáli er hlutafallið (osastav kääne). Þetta fall er notað til að tilgreina hluta af heild, ótilgreint magn, í neitunum eða þegar verknaður er ólokið.
Dæmi um notkun hlutafalls í eistnesku:
- Ótilgreint magn: „Ég drekk kaffi“ verður Ma joon kohvi (hlutafall), þar sem verið er að drekka hluta af kaffi almennt, ekki tiltekinn bolla.
- Töluorð: Á eftir öllum töluorðum (fyrir utan töluna einn) fylgir nafnorð í hlutafalli eintölu. „Þrír hestar“ verður kolm hobust (þar sem hobust er hlutafall af hobune).
- Neitanir: Þegar setningu er neitað fer andlagið í hlutafall. „Ég sé ekki húsið“ verður Ma ei näe maja (hlutafall).
Ef þýðandi notar rangt fall (til dæmis nefnifall í stað hlutafalls) breytist merkingin eða setningin verður beinlínis málvilluleg. Hér þarf þýðandinn að vera afar nákvæmur og greina samhengið í smáatriðum.
Menningarleg staðfæring (Localization)
Þýðingar snúast ekki eingöngu um málfræði heldur einnig um menningu. Íslenskur orðaforði einkennist mjög af nálægð við hafið, fiskveiðar, veðurfar og jarðfræðileg fyrirbæri eins og eldfjöll og hveri. Eistneska hefur hins vegar þróast á meginlandi þar sem skógar, mýrar, stöðuvötn og árstíðabundnar sveiflur meginlandsloftslagsins spila stærra hlutverk í menningu og máli.
Dæmigerð íslensk orðatiltæki eins og „að róa á önnur mið“ eða „að sigla undir fölsku flaggi“ eiga sér ekki alltaf beina samsvörun í eistnesku. Þýðandinn verður að finna sambærileg eistnesk orðatiltæki, oft tengd skóginum eða landbúnaði, sem miðla sömu merkingu og sama stílræna blæ. Að auki þarf að huga að ávörpum og kurteisisformum; þótt bæði löndin noti almennt óformleg ávörp er eistneska stundum formlegri í viðskipta- og opinberu samhengi en íslenskan.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Til að ná sem bestum árangri við þýðingar á milli íslensku og eistnesku er mælt með því að fylgja þessum hagnýtu ráðum:
- Greindu ástand og lok verknaðar: Ákvarðaðu sagnhorfið í íslensku setningunni og veldu rétt fall (hlutafall eða eignarfall/nefnifall) fyrir andlagið á eistnesku til að sýna hvort athöfninni er lokið eða hvort hún er enn í gangi.
- Brjóttu upp forsetningarliði: Ekki reyna að þýða íslenskar forsetningar orðrétt. Spyrðu þig frekar hver merkingin er (t.d. hreyfing, kyrrstaða, tími) og finndu viðeigandi eistneskt staðarfall.
- Gættu að kynhlutleysi: Í eistnesku er ekkert málfræðilegt kyn. Gakktu úr skugga um að mikilvægar upplýsingar um kyn eða persónugreiningu glatist ekki, sérstaklega í bókmenntaþýðingum.
- Skoðaðu orðaröðina: Eistneska leyfir dálítið frjálsa orðaröð en hefur sínar eigin áherslureglur. Eftirsetningar krefjast þess að nafnorðið komi á undan, sem breytir flæði setningarinnar miðað við íslensku.
- Faglegur yfirlestur móðurmálshafa: Þar sem eistneskt málkerfi er afar flókið og nákvæmt er algjörlega nauðsynlegt að fá eistneskan móðurmálshafa með reynslu af þýðingum til að lesa yfir lokatextann til að tryggja að málið sé bæði rétt og náttúrulegt.
Með því að virða sérkenni beggja mála og sýna málfræðilegum blæbrigðum nákvæmni er hægt að tryggja að íslenskur texti lifni við á eistnesku með sama krafti, skýrleika og stíl og upprunalegi textinn hafði.