Að þýða á milli íslensku og albönsku er flókið verkefni sem krefst ekki aðeins djúprar tungumálakunnáttu heldur einnig næms skilnings á sögulegum og menningarlegum bakgrunni beggja málsvæða. Þótt bæði málin eigi rætur sínar að rekja til indóevrópsku málaættarinnar, hafa þau þróast á gjörólíkan átt í gegnum aldirnar. Íslenskan hefur varðveitt forngermanska uppbyggingu sína vegna landfræðilegrar einangrunar, á meðan albanskan myndar sjálfstæða grein innan málaættarinnar og hefur orðið fyrir miklum áhrifum frá öðrum tungumálum á Balkanskaganum. Þessi grein fjallar um helstu áskoranirnar sem þýðendur standa frammi fyrir þegar unnið er á milli þessara tveggja mála, með áherslu á málfræði, orðaforða og hagnýt ráð til að tryggja hágæða þýðingar.
Samanburður á málunum tveimur og málfræðileg uppbygging
Þegar litið er til beygingarfræðinnar eiga íslenska og albanska það sameiginlegt að vera mjög beygingarrík tungumál. Hins vegar er kerfið ólíkt uppbyggt og þýðandi getur auðveldlega lent í gildrum ef hann reynir að þýða beint eða orðrétt. Íslenska fallbeygingin samanstendur og takmarkast við fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) en albanska notar fimm föll (nefnifall, þolfall, þágufall, eignarfall og sviptifall). Sviptifallið (albanska: rrjedhore) er sérstaklega áhugavert þar sem það á sér enga beina samsvörun í íslensku fallakerfi. Það er oft notað til að sýna uppruna, hreyfingu frá einhverjum stað, eða til að fylgja ákveðnum forsetningum sem í íslensku myndu stýra þágufalli eða þolfalli.
Auk þess er mikill munur á því hvernig ákveðinn og óákveðinn greinir er notaður. Íslenska notar viðskeyttan ákveðinn greinir (t.d. „hestur-inn“) og hefur engan óákveðinn greinir í venjulegu máli. Albanska notar einnig viðskeyttan ákveðinn greinir (t.d. libër sem þýðir bók, verður libri sem þýðir bókin). Hins vegar notar albanska óákveðinn greinir (një, sem þýðir „einn“ eða „eitt“) á svipaðan hátt og enska eða þýska. Þýðandi sem vinnur úr íslensku þarf því að meta hvenær á að bæta við óákveðna greininum á albönsku til þess að textinn hljómi náttúrulega fyrir innfædda mælendur.
Tengigreinar lýsingarorða og eignarfallsliða
Eitt af erfiðustu einkennum albönskunnar fyrir íslenska þýðendur er notkun svokallaðra tengigreina eða hlekkja (albanska: nyje). Í albönsku fylgja eignarfallsliðum og ákveðnum lýsingarörðum sérstök smáorð sem breytast í samræmi við kyn, tölu og fall þess nafnorðs sem þau tengjast. Þessi smáorð (i, e, të, së) hafa gríðarlegan málfræðilegan tilgang. Sem dæmi:
- djalë i mirë (góður strákur – þar sem i er grein fyrir karlkyn)
- vajzë e mirë (góð stelpa – þar sem e er grein fyrir kvenkyn)
- libri i djalit (bók stráksins – þar sem i tengir eignarfallið við nafnorðið)
Íslenska notar veika og sterka beygingu lýsingarorða til að sýna sambærileg málfræðileg tengsl, en albanska kerfið krefst nákvæmari athygli á samræmi nafnorðsins og greinarinnar. Ef þýðandi gerir villu hér verður setningin strax óskiljanleg eða klaufaleg.
Sagnir, sagnhorf og undrunarháttur
Sagnir í albönsku og íslensku beygjast í mörgum tímum og háttum. En albanska hefur einn sagnátt sem gerir hana sérstaka á heimsvísu: undrunarhátt (albanska: mënyra habitore). Þessi háttur er notaður til að tjá undrun, vantrú eða óvænta uppgötvun á atburði sem er að eiga sér stað eða hefur átt sér stað. Á íslensku er enginn slíkur sagnáttur til og verður þýðandi að nota atviksorð, eins og „svo sannarlega“, „óvænt“ eða sérstaka setningagerð til að koma þessari tilfinningu til skila. Þegar þýtt er úr íslensku þarf þýðandinn að lesa á milli línanna til að sjá hvort samhengið krefjist þess að notað sé habitore á albönsku til að fanga réttan tón textans.
Önnur áskorun er flókin notkun sagnhorfa (aspect) og mismunandi fortíðartíma í albönsku. Albanska gerir greinarmun á ófullkomnum tíma (imperfekt) sem lýsir yfirstandandi eða endurteknum atburðum í fortíðinni, og fullkomnum tíma (aorist) sem lýsir loknum atburðum. Íslenskan notar oft sömu sagnbeyginguna fyrir báða þessa þætti og treystir á samhengið eða tímabundin atviksorð. Þýðandinn verður því að greina frumtextann vel til að velja rétta fortíðartímann á albönsku.
Menningarleg staðfæring og orðaforði
Málhreinsunarstefna íslenskunnar veldur því að flest ný hugtök eru smíðuð úr norrænum málrótum, sem gerir orðaforðann einstakan og myndrænan. Albanska hefur hins vegar allt aðra sögu. Vegna alda yfirráða og samskipta á Balkanskaganum inniheldur albanskan fjölmörg tökuorð úr latínu, ítölsku, grísku, slavneskum málum og tyrknesku. Þetta þýðir að mörg tæknileg og stjórnsýsluleg hugtök eiga sér alþjóðlegri hliðstæðu í albönsku en í íslensku.
Menningarleg hugtök krefjast mikillar staðfæringar. Til dæmis er orðið Besa í albanskri menningu óþýðanlegt með einu orði. Það vísar til heiðursloforðs, gestrisni og siðferðislegs loforðs um að vernda aðra, sem á sér djúpar rætur í sögu landsins. Ef slík hugtök koma fyrir í texta þarf þýðandinn að finna leiðir til að útskýra eða umorða þau á íslensku, og öfugt þegar íslensk menningarfyrirbæri eins og „sólarhringur“ (sem albanska á ekki eitt orð yfir heldur notar 24 orë) eða sérstök orð yfir veðurfar eru þýdd yfir á albönsku.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Til þess að tryggja að þýðingin sé nákvæm, áreiðanleg og hljómi eðlilega á albönsku, ættu þýðendur að fylgja þessum lykilráðum:
- Forðist milliliðaþýðingar (Pivot translation): Margar sjálfvirkar þýðingarvélar þýða fyrst úr íslensku yfir á ensku og síðan úr ensku yfir á albönsku. Þetta veldur því að málfræðilegt kyn, beygingar og nákvæm merking glatast. Þýðandi verður alltaf að greina íslenska frumtextann sjálfstætt.
- Gætið að tvítekningu andlags (Clitic doubling): Í albönsku er algengt og oft nauðsynlegt að nota stutt ákveðin fornöfn (clitics) til að endurtaka andlag setningarinnar. Þetta fyrirbæri þekkist ekki í íslensku en ef þess er ekki gætt á albönsku verður textinn óeðlilegur og málfræðilega rangur.
- Staðfærslan eftir svæðum: Albanska er töluð í nokkrum löndum (Albaníu, Kosóvó, Norður-Makedóníu) og hefur mismunandi mállýskur (Gheg í norðri og Tosk í suðri). Þótt staðlað ritmál sé notað í opinberum textum er mikilvægt að þekkja markhópinn til að velja viðeigandi orðafæri og blæbrigði.
- Greining á setningagerð: Bæði málin hafa tiltölulega frjálsa orðaröð vegna beyginga sinna, en áherslur í setningum geta verið ólíkar. Endurraðið setningum þannig að flæðið verði eðlilegt á markmálinu í stað þess að fylgja íslensku orðaröðinni of stíft.
Að lokum má segja að þýðingar á milli íslensku og albönsku krefjast mikillar nákvæmni og listrænnar næmni. Með því að skilja beygingarkerfin, greina sagnirnar rétt og taka tillit til menningarlegs munar er hægt að skila texta sem er bæði trúr frumtextanum og eðlilegur á markmálinu.