Að þýða texta á milli íslensku og serbnesku er flókið en gefandi verkefni. Þótt bæði málin tilheyri indóevrópsku málaættinni hafa þau þróast í sína hvora áttina yfir aldirnar. Íslenska er norðurgermanskt mál sem hefur varðveitt fornt beygingarkerfi sitt að miklu leyti, á meðan serbneska er suðurslavneskt mál með flókið sjöfalla kerfi og sérstakt sagnhorfakerfi. Fyrir vikið krefst þýðing á milli þessara tveggja mála ekki aðeins djúps skilnings á orðaforða, heldur einnig næmrar tilfinningar fyrir málfræðilegri uppbyggingu og menningarlegu samhengi.
Málfræðileg flækjustig: Föllin sjö gegn föllunum fjórum
Einn helsti munurinn á málfræði íslensku og serbnesku liggur í fallbeygingunni. Íslenska notar fjögur föll: nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall. Serbneska notar hins vegar sjö föll (nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ, instrumental og lokativ). Þetta þýðir að þýðandi sem vinnur úr íslensku yfir í serbnesku þarf að átta sig á hvernig hlutverk íslensku fallanna skiptast á milli þeirra serbnesku.
- Ávarpsfall (Vokativ): Serbneska notar sérstakt fall þegar ávarpað er persónur eða hluti. Í íslensku er einfaldlega notað nefnifall í þessum tilgangi (t.d. ávarpið „Sæll, Jón!“ verður á serbnesku „Zdravo, Jovo!“ þar sem nafnið breytist í vokativ).
- Tækisfall (Instrumental): Þetta fall tjáir meðal annars með hvaða hætti eitthvað er gert eða með hverjum. Í íslensku samsvarar þetta oft þágufalli með forsetningunni „með“ (t.d. „ég skrifa með blýanti“ verður „pišem olovkom“ í serbnesku, án forsetningar en í tækisfalli).
- Staðarfall (Lokativ): Notað með ákveðnum forsetningum til að tilgreina staðsetningu. Þýðandi verður að gæta þess að rugla þessu ekki saman við þágufall eða þolfall í íslensku, þar sem átt er við hreyfingu eða kyrrstöðu.
Sagnir, sagnhorf og tíðakerfi
Annað stórt málfræðilegt atriði sem þýðendur þurfa að hafa í huga er sagnhorf (e. aspect) í serbnesku. Serbneskar sagnir skiptast í loknar sagnir (perfektive) og óloknar sagnir (imperfektive). Þetta kerfi lýsir því hvort athöfninni sei lokið eða hvort hún sé enn í gangi. Íslenska tjáir þennan mun oft með öðrum hætti, til dæmis með hjálparsögnum eða orðasamböndum á borð við „vera að gera“ (sem sýnir yfirstandandi eða ólokna athöfn) eða „vera búinn að gera“ (sem sýnir lokna athöfn).
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í serbnesku verður þýðandinn að greina nákvæmlega samhengi sagnarinnar í íslenska textanum. Til dæmis, ef setningin er „Hún var að lesa bókina,“ þarf að nota ólokna sögn í serbnesku (čitati). Ef setningin er „Hún las bókina (til enda),,“ á að nota lokna sögn (pročitati). Að velja rangt sagnhorf getur gjörbreytt merkingu setningarinnar eða látið textann hljóma óeðlilega á serbnesku.
Ritkerfið og tvíritun (Digraphia)
Serbneska er einstök að því leyti að hún notar opinberlega tvö ritkerfi: kyrrillískt letur (ćirilica) og latneskt letur (latinica). Bæði ritkerfin eru kennd í skólum og notuð í daglegu lífi, þótt kyrrillískt letur sé samkvæmt stjórnarskrá opinbera letur stjórnsýslunnar í Serbíu. Í reynd fer valið á milli kerfanna oft eftir samhengi textans, miðlinum sem hann birtist í og markhópnum.
Fyrir þýðanda er mikilvægt að fá skýr fyrirmæli frá viðskiptavininum um hvort ritkerfið skuli nota. Ef textinn á að birtast á vefsíðu fyrir alþjóðlegan markað eða í nútímalegu viðskiptasamhengi er latneska letrið oft valið. Ef um opinber skjöl, bókmenntir eða efni sem tengist menningararfi er að ræða er kyrrillískt letur yfirleitt notað. Einnig þarf að huga að réttri umritun á íslenskum sérnöfnum og landafræðiheitum, þar sem serbneska skrifar erlend nöfn hljóðrétt (t.d. verður „Reykjavík“ að „Rejkjavik“ á serbnesku).
Menningarleg staðfærsla og persónufornöfn
Þótt íslenska hafi nánast alveg lagt af formlegt þérunarkerfi í daglegu tali (allir eru ávarpaðir á nafn og notað er persónufornafnð „þú“), er serbneska enn mjög formfast tungumál þegar kemur að mannlegum samskiptum. Í serbnesku er greint skýrt á milli óformlegs ávarps („ti“ - þú) og formlegs ávarps („Vi“ - þér, skrifað með stórum staf í virðingarskyni).
Þegar íslenskur texti er þýddur yfir á serbnesku þarf að meta tengsl persónanna eða tóninn í textanum. Viðskiptabréf, opinberar tilkynningar og markaðsefni sem beint er til fullorðinna krefjast yfirleitt þérunar í serbnesku. Ef þýðandi notar óformlegt ávarp þar sem formlegt ávarp á við getur það virkað dónalegt eða ófagmannlegt. Aftur á móti, ef textinn er ætlaður ungu fólki eða er hluti og óformlegu bloggi, hentar „ti“ betur.
Orðatiltæki, málshættir og staðbundin hugtök
Íslenska er rík af myndrænum orðatiltækjum og málsháttum sem oft tengjast náttúru, sjómennsku eða veðurfari (t.d. „að leggja höfuðið í bleyti“ eða „að sýna klærnar“). Serbnesk orðatiltæki tengjast aftur á móti oft sögu landsins, landbúnaði eða fjölskyldutengslum. Það er algeng villa að þýða þessi orðatiltæki bókstaflega.
Góður þýðandi leitast alltaf við að finna samsvarandi menningarlegt orðatiltæki í markmálinu. Til dæmis gæti íslenska orðatiltækið „að kaupa köttinn í sekknum“ (að kaupa eitthvað án þess að skoða það fyrst) átt sér beina samsvörun í serbnesku („kupiti mačku u džaku“), en mörg önnur krefjast skapandi staðfærslu eða einfaldrar útskýringar á merkingunni fremur en bókstaflegrar þýðingar.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja hágæða þýðingu á milli íslensku og serbnesku ættu þýðendur að fylgja þessum mikilvægu leiðbeiningum:
- Skoðaðu samhengið ítarlega: Áður en byrjað er að þýða skaltu greina tóninn, markhópinn og tilgang textans. Þetta ákveður hvort nota á kyrrillískt eða latneskt letur, og hvort nota á þérun eða þúun.
- Gefðu gaum að sagnhorfi: Ekki þýða íslenskar sagnir bókstaflega yfir í serbnesku án þess að ákvarða fyrst hvort athöfnin er afmörkuð (lokin) eða yfirstandandi (ólokin).
- Notaðu rétta umritun: Fylgdu opinberum reglum um hvernig á að umrita íslensk sérhljóð (svo sem á, ó, ú, ý, æ, ö) og samhljóð (þ, ð) yfir í serbneska stafrófið.
- Varastu falska vini (False friends): Þar sem bæði málin eiga rætur í indóevrópsku geta verið til orð sem hljóma svipað en hafa gjörólíka merkingu. Vertu á varðbergi gagnvart slíkum gildrum.
- Fáðu aðstoð innfædds til að lesa yfir: Ef þú ert ekki með serbnesku sem móðurmál er bráðnauðsynlegt að láta innfæddan prófarkalesara fara yfir endanlega textann til að tryggja að málblærinn sé eðlilegur og laus við málfræðilegan stirðleika.
Að lokum má segja að brúun málanna tveggja krefjist mikillar nákvæmni og listrænnar tilfinningar. Með því að virða sérstöðu beggja tungumála og málfræðilega innviði þeirra geta þýðendur skilað texta sem miðlar upprunalega boðskapnum á skýran og náttúrulegan hátt til serbneskumælandi lesenda.