Giriş: Iki Agglyutinatiw Diliň Arasyndaky Terjime Ýoly
Türkmen we koreý dilleri ilkinji serenişde biri-birinden örän daşda we tapawutly ýaly görünip biler. Geografik nukdaýnazardan biri Orta Aziýanyň sährasynda, beýlekisi bolsa Uzak Gündogaryň ýarym adasynda ýerleşýär. Emma dil bilimi nukdaýnazaryndan çynlakaý seredilende, bu iki diliň grammatik gurluşynda we sözlemleriň gurluşynda örän gyzykly meňzeşlikleriň bardygyny görmek bolýar. Iki dil hem agglyutinatiw (goşulmaly) dillere degişlidir we söz tertibi taýdan Eýe-Doldurjy-Habar (SOV) ulgamyna eýerýär. Şol sebäpli türkmen dilinden koreý diline terjime etmek käbir ugurlarda aňsat bolsa-da, medeni, sosial we çylşyrymly grammatik aýratynlyklar zerarly çynlakaý we çuňňur sowatlylygy talap edýär. Bu makalada professional terjimeçiler üçin zerur bolan esasy kynçylyklary, dilleriň grammatik meňzeşliklerini hem-de tapawutlaryny öwreneris.
1. Sintaktik Meňzeşlik: SOV (Eýe-Doldurjy-Habar) Gurluşy
Türkmen we koreý dilleriniň söz tertibi birmeňzeşdir. Türkmen dilinde bolşy ýaly, koreý dilinde hem sözlemiň habary (işligi) hemişe sözlemiň ahyrynda gelýär. Bu aýratynlyk terjimeçä sözlemiň tebigy akymyny we pikiriň yzygiderliligini aňsatlyk bilen saklamaga kömek edýär.
- Türkmençe: Men (Eýe) kitaby (Doldurjy) okaýaryn (Habar).
- Koreýçe: Men (Eýe - 나는) kitaby (Doldurjy - 책을) okaýaryn (Habar - 읽는다). (Naneun chaeg-eul ilgneunda).
Sözlemiň bu meňzeşligi sinhron we yzygiderli terjime wagtynda terjimeçiniň işini ep-esli ýeňilleşdirýär. Düşünijiniň aňynda sözlemi yza ýa-da öňe göçürmek ýa-da söz tertibini düýbünden üýtgetmek zerurlygy ýokdur, sebäbi pikirleriň ösüş zynjyry iki dilde hem birmeňzeş ýörelge esasynda gurulýar.
2. Agglyutinasiýa we Goşulmalar: Terjimedäki Nätakyklyklar
Iki dil hem agglyutinatiw bolansoň, söz ýasalyş we üýtgeşme ulgamy esasan sözüň köküne dürli goşulmalaryň yzly-yzyna goşulmagy arkaly amala aşyrylýar. Türkmen dilindäki ýöneliş, wagt, degişlilik we san goşulmalary koreý dilindäki degişli bölekler (조사 - josa) we affiksler bilen aňladylýar. Emma bu ýerde iki sany uly kynçylyk bar:
Ýöneliş we Düşüm Goşulmalarynyň Gabat Gelmezligi
Türkmen dilindäki düşüm goşulmalary (mysal üçin, -da/-de, -dan/-den, -a/-e) koreý dilinde doly gabat gelmeýär. Mysal üçin, türkmen dilinde "mekdebe barýaryn" diýlende "-e" ýöneliş düşümi ulanylsa, koreý dilinde ugry aňlatmak üçin "-e" (에) ýa-da "-ro/uro" (로/으로) ulanmak zerurdyr. Mundan başga-da, käbir işlikler özüne degişli düşüm goşulmalaryny düýbünden başgaça talap edýärler. Terjimeçi haýsy kömekçi bölegiň haýsy işlik bilen dogry utgaşmalydygyny anyk bilmelidir.
Köplük Sany we Olaryň Ulanylyşy
Türkmen dilinde köplük sany görkezmek üçin "-lar/-ler" goşulmasy giňden we ýygy-ýygydan ulanylýar. Koreý dilinde bolsa köplük sany aňlatmak üçin "deul" (들) goşulmasy bar, emma ol gürleýiş dilinde köplenç taşlanyp gidýär ýa-da diňe adamlara degişli sözlerde ulanylýar. Jansyz zatlar barada gürleýänimizde koreý dilinde köplük goşulmasyny aşa köp ulanmak emeli we tebigy bolmadyk sözlemleriň döremegine sebäp bolup biler. Şol sebäpli terjime wagtynda köplük sanyň näderejede möhümdigini göz öňünde tutup, goşulmany goşmak ýa-da goşmazlyk kararyna gelmelidir.
3. Koreý Dilindäki Hormat Goýmak Ulgamy (Honorifics)
Koreý diline terjime etmegiň iň çynlakaý we çylşyrymly taraplarynyň biri — bu subordinasiýa we hormat goýmak derejeleridir (존댓말 - jondaetmal we 반말 - banmal). Türkmen dilinde "siz" we "sen" diýen ýaly iki sany esasy ýüzlenme derejesi bar bolsa, koreý dilinde bu ulgam has köpşahaly we gurluş taýdan çylşyrymlydyr. Koreý jemgyýetinde gürleýän adamyň ýaşy, durmuş derejesi, wezipesi we aragatnaşygyň ýagdaýy terjime edilýän tekstiň stilini we işlik goşulmalaryny doly üýtgedýär.
Terjimeçi aşakdaky esasy derejeleri tapawutlandyrmalydyr:
- Has resmi dereje (Hasipçe): Işewürlik gepleşikleri, resmi hat-habarlar, habarlar teleýaýlymlarynda ulanylýar. Işlikler "-sumnida" (습니다) ýa-da "-b nida" (ㅂ니다) bilen tamamlanýar.
- Gündelik resmi dereje (Polite): Gündelik durmuşda ýat adamlara ýa-da uly ýaşlylara ýüzlenilende ulanylýar. Işlikler "-ýo" (요) kömekçi bölegi bilen gutarýar.
- Resmi däl dereje (Gündelik ýönekeý): Ýakyn dostlaryň, maşgala agzalarynyň arasynda ýa-da çagalara ýüzlenilende ulanylýar (반말 - banmal).
Eger türkmençe resmi taýdan ýazylan hat koreý diline dogry ýüzlenme derejesinde terjime edilmese, bu diplomatik ýa-da işewürlik gatnaşyklaryna zeper ýetirip biler. Şol sebäpli terjimeçi diňe bir sözleri däl, eýsem gürleýjiniň we diňleýjiniň arasyndaky durmuş gatnaşyklaryny hem takyk bahalandyrmalydyr.
4. Medeni Tapawutlar we Lokallaşdyrma
Terjime diňe bir sözleriň çalşylmagy däl, eýsem medeniýetiň terjimesidir. Türkmen we koreý medeniýetlerinde maşgala, jemgyýet we uly-kiçi gatnaşyklary aýratyn orna eýedir. Mysal üçin, türkmen dilindäki halk nakyllaryny, "ata-ene", "uly-kiçi" ýaly düşünjeleri we däp-dessurlary koreý diline terjime edeniňde, sözme-söz terjime etmek pikiri ýoýup biler. Lokallaşdyrmak üçin aşakdakylara üns bermelidir:
Dini we Milli Adalgalar
Türkmen medeniýetinde we dilinde Yslam medeniýeti we milli däp-dessurlar giňden ornaşypdyr (mysal üçin, "sadaqa", "töwir", "halal", "haram", "aksaqal"). Bu düşünjeleri koreý diline geçireniňde köplenç düşündirişli terjime ýa-da terjimeçiniň düşündiriş sütünleri (snoska) gerek bolýar. Sebäbi Koreýada taryhy taýdan Buddizm, Konfusiýalyk we Hristiançylyk täsirli bolup, olaryň medeni gurluşy düýbünden başgaçadyr.
Idiomatik Aňlatmalar we Nakyllar
Türkmençe köp nakyllaryň koreý dilinde göni ekwiwalentleri bar, ýöne olar başga simwollar arkaly aňladylýar. Mysal üçin, zähmet, dostluk we mertlik baradaky düşünjeleri koreý dilindäki degişli "Saja-seong-eo" (dört harpdan ybarat hytaý taryhy nakyllary) ýa-da ýerli nakyllar bilen çalşyrmak terjimäniň hilini ep-esli ýokarlandyrýar.
5. Türkmen-Koreý Terjimeçileri Üçin Amaly Maslahatlar
Koreý diline professional derejede terjime etmek we hil kepilligini üpjün etmek üçin terjimeçilere aşakdaky tejribeleri ulanmak maslahat berilýär:
- Konteksti we diňleýjini anyklaň: Terjimä başlamazdan öň, bu tekstiň kim üçin ýazylandygyny (ýaşy, wezipesi, resmi derejesi) anyklaň. Bu koreý dilindäki dogry hormat goýmak derejesini saýlamaga kömek eder.
- Sözme-söz terjime etmekden gaça duruň: Koreý dilinde köp manyly sözler we gidişler köpdür. Sözlemiň umumy manysyna üns beriň we ony koreý okyjysy üçin iň ýakymly we düşnükli formata geçiriň.
- Koreý dilindäki goşma işlikleri öwreniň: Koreý dilinde hereketleriň yzygiderliligini aňlatmak üçin köp mukdarda kömekçi işlikler we olaryň birikmeleri (mysal üçin, "-eoda" (어다), "-eojida" (어지다)) ulanylýar. Bu gurluşlary dogry ulanmak tekst tebigylygyny üpjün edýär.
- Elipbiý we transkripsiýa düzgünlerine eýeriň: Türkmen atlaryny we geografik atlaryny koreý elipbiýine (Hangyl) geçireniňizde Koreýanyň Milli Dil Institutynyň (국립국어원) daşary ýurt sözlerini transkripsiýa etmek düzgünlerine eýeriň. Bu takyklygy we birmeňzeşligi saklar.