די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף אַרמעניש שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אומגעוויינטלעכע לינגוויסטישע און קולטורעלע שוטפֿות. כאָטש די צוויי שפּראַכן געהערן צו פֿאַרשידענע שפּראַך-משפּחות און פֿאַרמאָגן גאָר אַנדערע סטרוקטורן, טיילן די ייִדיש-רעדנדיקע און אַרמעניש-רעדנדיקע קהילות אַן ענלעכן היסטאָרישן גורל פֿון דיאַספּאָרע, באַגרענעצונג, און אַ טיפֿן קולטורעלן רעקאָרד פֿון היטן אויף דער אייגענער אידענטיטעט דורך ליטעראַטור און פּאָעזיע. כּדי צו שאַפֿן אַ הויך-קוואַליטאַטיווע איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף אַרמעניש, מוז דער איבערזעצער דורכגיין אַ קאָמפּליצירטן וועג וואָס פֿאָדערט ניט נאָר אַ פֿולשטענדיקע בעהערשונג פֿון בײַדע לעקסישע סיסטעמען, נאָר אויך אַ טיפֿע פֿילאָלאָגישע פֿאַרשטענדעניש פֿון די באַהאַלטענע קולטור-קאָודן.
דער היסטאָרישער און פֿילאָלאָגישער הינטערגרונט פֿון די צוויי שפּראַכן
ייִדיש איז אַ גערמאַנישע שפּראַך וואָס איז געקומען פֿון מיטל-עלטערלעכן דײַטשלאַנד און האָט זיך אַנטוויקלט דורך סעמיטישע (העברעיִש-אַראַמיש) און סלאַווישע השפּעות. איר לעקסישער און גראַמאַטישער פֿונדאַמענט איז פֿילפֿאַכער און דינאַמישער ווי בײַ אַנדערע אייראָפּעיִשע שפּראַכן. די שפּראַך ווערט געשריבן מיט העברעיִשע אותיות פֿון רעכץ אויף לינקס. פֿון דער אַנדערער זײַט, איז אַרמעניש אַן איינציקאַרטיקער, זעלבשטענדיקער צווײַג פֿון דער אינדאָ-אייראָפּעיִשער שפּראַך-משפּחה מיט אַן אייגענעם אַלפֿאַבעט וואָס איז געשאַפֿן געוואָרן אינעם 5טן יאָרהונדערט דורך מעסראָפּ מאַשטאָץ, און זי ווערט געשריבן פֿון לינקס אויף רעכץ.
די דאָזיקע צוויי שפּראַך-וועלטן טרעפֿן זיך אָפֿט אויפֿן שטח פֿון היסטאָרישע אימפּעריעס — סײַ אין דער רוסישער אימפּעריע, סײַ אין דעם אָטאָמאַנישן קולטור-רויִם. בײַדע פֿעלקער האָבן געהאַט שטאַרקע קהילה-אינסטיטוציעס וואָס האָבן געשטיצט ליטעראַטור-שאַפֿונג אין תּקופֿות פֿון נוט און וואַנדערונג. דאָס קולטורעלע פֿאַרשטענדעניש פֿון דיאַספּאָרע-קולטור שפּילט אַ גרויסע ראָלע אין דער פּאָעטישער ענלעכקייט צווישן ייִדישע און אַרמענישע שרײַבער, וואָס מאַכט די איבערזעצונג מעגלעך און נויטיק פֿאַר דער גלאָבאַלער ליטעראַטור-געשיכטע.
סינטאַקטישע און מאָרפֿאָלאָגישע דיפֿערענצן: פֿון V2 צו SOV
די סינטאַקטישע סטרוקטור פֿון ייִדיש באַזירט זיך אויפֿן גערמאַנישן מוסטער פֿון דעם "ווערב-אויפֿן-צווייטן-אָרט" (Verb-Second אָדער V2). דאָס מיינט אַז אין אַ פּשוטן זאַץ מוז דאָס קאָניוגירטע ווערב שטענדיק שטיין אין דער צווייטער פּאָזיציע, ניט געקוקט אויף דעם וואָס שטייט אויפֿן ערשטן אָרט. למשל: "נעכטן האָט דער זיידע געקויפֿט אַ בוך". דאָס שאַפֿט אַ באַזונדערן דינאַמישן ריטם וואָס דערלויבט דעם רעדנער צו לייגן דעם טראָפּ אויף פֿאַרשידענע טיילן פֿונעם זאַץ אָן ענדערן די גרונט-גראַמאַטיק.
אַרמעניש, באַזונדערס מיזרח-אַרמעניש, ניצט אָפֿט דעם SOV (Subject-Object-Verb) מוסטער, כאָטש די שפּראַך פֿאַרמאָגט אַ זייער פֿלעקסיבלן וואָרט-סדר. די פּאָזיציע פֿונעם ווערב אין אַרמעניש איז אָפּהענגיק פֿונעם לאָגישן טראָפּ (focus) פֿונעם זאַץ, וואָס ווערט באַשטימט דורך דעם הילף-ווערב (օժանդակ բայ). אַן איבערזעצער קען ניט פּשוט נאָכפֿאָלגן דעם ייִדישן וואָרט-סדר, ווײַל דאָס וועט שאַפֿן אַ קינסטלעכן און אומפֿאַרשטענדלעכן אַרמענישן זאַץ. מען מוז פֿאַרוואַנדלען דעם ייִדישן פֿלעקסיבלן V2 סינטאַקס אין אַן אַרמענישער לאָגישער קאָנסטרוקציע.
אַן אַנדער גרויסער חילוק ליגט אין דער גראַמאַטישער קאַטעגאָריע פֿון מין (מין/גענדער). ייִדיש פֿאַרמאָגט דרײַ גראַמאַטישע מינים (זכר, נקבה, נייטראַל), וואָס ווערן אויסגעדריקט דורך די אַרטיקלען (דער, די, דאָס) און די ענדונגען פֿון די אַדזשעקטיוון. אַרמעניש, ווידער, פֿאַרמאָגט גאָרניט קיין גראַמאַטישן מין — עס זײַנען ניטאָ קיין זשאַנער-אַרטיקלען אָדער מין-ענדונגען פֿאַר אַדזשעקטיוון. דאָס מיינט אַז ספּעציפֿישע פֿעמינינע אָדער מאַסקולינע באַשטימונגען אין ייִדיש מוזן איבערגעגעבן ווערן אין אַרמעניש מיט לעקסישע מיטלען (ווי צוגעבן דאָס וואָרט פֿאַר פֿרוי אָדער מאַן) ווען דער קאָנטעקסט פֿאָדערט עס פּינקטלעך.
דערצו פֿאַרמאָגט די אַרמענישע מאָרפֿאָלאָגיע זיבן קאַסוסן (דעקלינאַציע-פֿאַלן), בעת ייִדיש ניצט בלויז פֿיר. דאָס פֿאָדערט פֿונעם איבערזעצער איבערצוגעבן די ייִדישע פּרעפּאָזיציע-קאָנסטרוקציעס דורך נוצן די פּאַסיקע אַרמענישע סופֿיקסן פֿאַר די קאַסוסן (ווי דעם לאָקאַטיוו פֿאַר אָרט-באַצייכענונגען, אָדער דעם אַבלאַטיוו פֿאַר מקור-באַצייכענונגען).
די לעקסישע שיכטן: סעמיטישע און סלאַווישע עלעמענטן אין ייִדיש און זייער אַרמענישער עקוויוואַלענט
ייִדיש איז באַרימט מיט איר שפּראַכלעכער פֿיוזשן. די פֿאַרשידענע לעקסישע שיכטן פֿון ייִדיש טראָגן מיט זיך באַזונדערע סעמאַנטישע פֿונקציעס. די גערמאַנישע ווערטער דינען מערסטנס פֿאַרן טאָג-טעגלעכן לעבן און פֿאַר פּשוטע באַגריפֿן. די העברעיִש-אַראַמישע ווערטער (דער לשון-קודש קאָמפּאָנענט) דאָמינירן אין געביטן פֿון ייִדישקייט, תּורה, מוסר, גײַסטיקייט און אינטעלעקטועלע דיסקוסיעס. די סלאַווישע ווערטער ברענגען אַרײַן עמאָציאָנעלע וואָרעמקייט, צערטלעכקייט, פֿאָלקס-חכמה און הויז-לעבן.
בײַ דער איבערזעצונג אויף אַרמעניש, מוז מען פֿאַרשטיין די דאָזיקע פֿונקציאָנעלע אָפּטיילונג. פֿאַר די העברעיִשע קולטורעלע ווערטער דאַרף דער איבערזעצער אָפֿט מאָל שאַפֿן גלאָסאַרן אָדער נוצן די קלאַסישע אַרמענישע רעליגיעזע טערמינען פֿון דער אַרמענישער אַלגעמיינער קירך-ליטעראַטור, כּדי אָפּצוגעבן דעם זעלבן גראַד פֿון פֿייערלעכקייט און רעספּעקט. די סלאַווישע עלעמענטן, באַזונדערס די צערטלעכע דימינוטיוון (ווי די ענדונגען -עלע אָדער -יק), קענען געפֿינען אַ גרויסאַרטיקן אָפּקלאַנג אין די אַרמענישע צערטלעכע סופֿיקסן (ווי -իկ אָדער -ուկ). דאָס העלפֿט צו היטן אויף דער ייִדישער וואָרעמקייט און ליבע אין די דיאַלאָגן פֿון די העלדן.
אַ פּראָפֿעסיאָנעלער איבערזעצער מוז געדענקען אַז איבערזעצן איז ניט קיין מעכאַנישער אויסטויש פֿון ווערטער, נאָר אַ טיפֿע שעפֿערישע אינטערפּרעטאַציע וואָס דאַרף אָפּגעבן דעם אמתן גײַסט פֿונעם אָריגינאַל.
קולטורעלע אידיאָמען און פּראַקטישע פֿאַרגלײַכן צווישן ביידע וועלטן
די איבערזעצונג פֿון קולטורעלע אידיאָמען איז איינער פֿון די שעפֿערישסטע טיילן פֿון דער איבערזעצער-אַרבעט. ייִדיש פֿאַרמאָגט הונדערטער איינציקע אויסדרוקן וואָס שפּיגלען אָפּ דאָס לעבן פֿונעם ייִדישן שטעטל. לאָמיר זען עטלעכע בײַשפּילן און ווי אַזוי מען קען זיי צופּאַסן צו דער אַרמענישער שפּראַך:
- "נעבעך" (Nebekh): אַ וואָרט וואָס דריקט אויס טיפֿע מיטגעפֿיל, רחמנות אָדער מילדע קריטיק. אויף אַרמעניש קען מען דאָס איבערגעבן דורך די ווערטער "խեղճ" (kheghch) אָדער "ողորմելի" (oghormeli), אָדער דורך די ספּעציפֿישע קולטורעלע אויսדרוקן ווי "մեղք" (meghq) וואָס ווערן גענוצט אין מאָדערנעם גערעדטן אַרמעניש כּדי צו ווײַזן סימפּאַטיע צו עמיצן.
- "מזל-טובֿ" (Mazel Tov): די קלאַסישע ברכה פֿאַר אַ שׂיחה אָדער דערפֿאָלג. דער בעסטער עקוויוואַלענט אויף אַרמעניש איז "շնորհավոր" (shnorhavor), אָבער ווען מען איבערזעצט ליטעראַטור מיט אַ ייִדישן טאַם, איז כּדאַי צו לאָזן דאָס וואָרט "מזל-טובֿ" אין אַ טראַנסליטעראַציע (Մազլ Թով) מיט אַ קליינער דערקלערונג, כּדי אָפּצוהיטן דעם ייִדישן סביבֿה-טאָן.
- "לחיים" (L'chaim): די ברכה בײַם טרינקען משקה. אויף אַרמעניש זאָגט מען "կենացդ" (kenatsd - צו דיין לעבן) אָדער "կենացը" (kenatse), וואָס טראָגן פּינקטלעך דעם זעלבן סעמאַנטישן טײַטש פֿון ווינטשן לעבן און געזונט.
- "מאַכן אַן איבערקערעניש": מיינט שאַפֿן אַ גרויסן רעוואָלוציע אָדער מאַכן אַ רעש. אויף אַרמעניש קען מען ניצן דעם אויסדרוק "հեղաշրջում անել" (heghashrjum anel) אָדער דעם מער פֿאָלקס-אויסדרוק פֿון שאַפֿן אַ רעש.
די ראָלע פֿון דיאַלעקטן: מיזרח-ייִדיש און די אַרמענישע שפּראַך-געצווײַגונג
סײַ ייִדיש, סײַ אַרמעניש זײַנען ניט קיין מאָנאָליטישע שפּראַכן. די ליטעראַרישע ייִדישע שפּראַך באַזירט זיך מערסטנס אויף דעם מיזרח-ייִדישן דיאַלעקט (וואָס האָט אירע אונטער-דיאַלעקטן: פּוילישער, ליטווישער, אוקראַיִנישער). פֿון דער אַנדערער זײַט, איז אַרמעניש קלאָר צעטיילט אויף מיזרח-אַרמעניש (די שפּראַך פֿון דער רעפּובליק פֿון אַרמעניע און דער איראַניש-אַרמענישער דיאַספּאָרע) און מערבֿ-אַרמעניש (די שפּראַך פֿון דער אַרמענישער דיאַספּאָרע אין מיזרח-אייראָפּע, פֿראַנקרײַך, לבֿנון, און אַמעריקע).
פֿאַרן איבערזעצער איז קריטיש וויכטיק צו קלײַבן דעם פּאַסיקן ציל-דיאַלעקט פֿאַר דער איבערזעצונג. אויב דער טעקסט איז געריכט אויף דעם ברייטן אַרמענישן עולם אין דער מאָדערנער רעפּובליק, דאַרף מען ניצן מיזרח-אַרמעניש מיט איר מאָדערנער אָרטאָגראַפֿיע (די סאָוועטישע אָרטאָגראַפֿיע-רעפֿאָרם פֿון 1922). אויב דער טעקסט איז געמיינט פֿאַר קולטור-קרײַזן אין דער דיאַספּאָרע וואָס לייענען מערבֿ-אַרמעניש, מוז דער איבערזעצער ניצן די קלאַסישע מעסראָפּיאַנישע אָרטאָגראַפֿיע און די מערבֿ-אַרמענישע גראַמאַטישע קאָנסטרוקציעס. דער חילוק צווישן די צוויי דיאַלעקטן איז זייער באַדײַטיק, סײַ אין פֿאָנעטיק און סײַ אין ווערב-קאָניוגאַציע.
די אָרטאָגראַפֿישע און טעכנישע טראַנספֿאָרמאַציע
די טעכנישע אַספּעקטן פֿון שרײַבן פֿאָדערן אויך גרויס אויפֿמערקזאַמקייט. ייִדיש ניצט דעם העברעיִשן אַלפֿאַבעט אָן קיין גרויסע אותיות (capital letters) אין דעם אָנהייב פֿון אַ זאַץ אָדער פֿאַר אייגענע נעמען. די שפּראַך ווערט געשריבן פֿון רעכץ אויף לינקס (RTL). אַרמעניש ניצט איר אייגענעם אַלפֿאַבעט מיט 39 אותיות, פֿאַרמאָגט סײַ קליינע און סײַ גרויסע אותיות, און ווערט געשריבן פֿון לינקס אויף רעכץ (LTR).
בײַם צוגרייטן דעם איבערגעזעצטן טעקסט פֿאַר דיגיטאַלער אָדער געדרוקטער פּובליקאַציע, מוז דער איבערזעצער גוט קאָנטראָלירן די פֿאָרמאַטירונג (formatting), די שריפֿטן (fonts) און די ריכטונג פֿון די זאַצן. די דאָזיקע פֿונקציאָנעלע ענדערונג קען שאַפֿן פּראָבלעמען מיט אינטערפּונקציע (punctuation), באַזונדערס ווײַל אַרמעניש ניצט איינציקאַרטיקע פֿראַגע-צייכנס (՞) און טראָפּ-צייכנס (՛) וואָס ווערן געשטעלט איבער דעם וואָקאַל פֿון דעם טאָן-וואָרט, ניט ווי אין ייִדיש אָדער אַנדערע אייראָפּעיִשע שפּראַכן וווּ דער פֿראַגע-צייקן שטייט אין סוף פֿונעם זאַץ.
פּראַקטישע עצות פֿאַרן פּראָפֿעסיאָנעלן איבערזעצער
כּדי צו דערגרייכן די העכסטע מדרגה פֿון ליטעראַרישער און פֿאַכמענישער פּינקטלעכקייט, ווערט רעקאָמענדירט צו פֿאָלגן די פֿאָלגנדע פּראַקטישע יסודות:
- נוצן דיגיטאַלע קוואַלן און ווערטערביכער: צוליב דעם וואָס עס זײַנען ניטאָ קיין סך דירעקטע ייִדיש-אַרמענישע ווערטערביכער, מוז דער איבערזעצער אָפֿט מאָל ניצן דריטע שפּראַכן ווי רוסיש, דײַטש אָדער ענגליש ווי קשר-שפּראַכן (bridge languages). די ווערטערביכער פֿון האַרקאַווי, אָדער די מאָדערנע אָנליין-פּראָיעקטן ווי "ייִדישער ווערטערבוך פּראָיעקט" (Yiddish Dictionary Project) זײַנען נויטיקע קוואַלן.
- איבערזעצן די עסטעטישע ווערט: ייִדישע פּאָעזיע און פּראָזע זײַנען שטאַרק מוזיקאַליש. די שפּראַך פֿאַרמאָגט אַן אייגענעם אינערלעכן ריטם. דער איבערזעצער מוז לייענען די זאַצן אויפֿן קול, סײַ אין ייִדיש און סײַ אין אַרמעניש, כּדי צו קאָנטראָלירן צי די מעלאָדיע פֿונעם טעקסט איז געבליבן לעבעדיק אויפֿן נײַעם שפּראַך-באָדן.
- קאָנטראָל פֿון נעמען און טאָפּאָנימען: נעמען פֿון ערטער אין מיזרח-אייראָפּע האָבן אָפֿט מאָל היסטאָרישע ייִדישע וואַריאַנטן וואָס זײַנען אַנדערש פֿון די אָפֿיציעלע געאָגראַפֿישע נעמען (למשל: "ווילנע" פֿאַר ווילניוס, "יאַס" פֿאַר יאַסי). דער איבערזעצער דאַרף קאָנטראָלירן היסטאָרישע מאַפּעס כּדי צו געפֿינען די פּאַסיקע אַרמענישע היסטאָרישע טראַנסליטעראַציעס.
- קאָמוניקאַציע מיט קאָלעגן: זיך קאָנסולטירן מיט ספּעציאַליסטן פֿון ייִדישער געשיכטע און אַרמענישער ליטעראַטור העלפֿט צו וידערן טעותים אין ספּעציפֿישע היסטאָרישע באַגריפֿן וואָס קענען גרינג פֿאַרפֿעלט ווערן דורך אַ פּשוטן ווערטערבוך-זוכן.
צום סוף, די איבערזעצונג צווישן ייִדיש און אַרמעניש פֿאַרבלײַבט אַ וויכטיקער קולטורעלער און וויסנשאַפֿטלעכער אַקט. עס דריקט אויס די מעגלעכקייט פֿון צוויי היסטאָרישע דיאַספּאָרע-קולטורן זיך צו טרעפֿן און פֿאַרשטיין איינער דעם אַנדערן אויף אַן אמתן לינגוויסטישן אופֿן. מיט די ריכטיקע מעטאָדן און אַ גענויער פֿילאָלאָגישער אַנאַליז, קען יעדער איבערזעצער בײַשטײַערן צו דער אַנטוויקלונג פֿון דעם דאָזיקן קולטורעלן אויסטויש.