Euskara eta islandiera munduko hizkuntzarik berezien eta kontserbadoreenetako bi dira, bakoitza bere aldetik. Euskara, hizkuntza isolatua eta Europako zaharrena, bere egitura aglutinatzaileagatik eta sistema ergatiboagatik nabarmentzen da. Islandiera, berriz, germaniar hizkuntza izanik, antzinako eskandinabieraren ezaugarri flexingarri eta kasu-sistema konplexuak ia ukitu gabe mantendu dituen kode linguistikoa da. Bi hizkuntza hauen arteko itzulpena ez da hitzez hitzeko bihurketa soil bat; sakoneko berregituraketa sintaktiko, morfologiko eta kulturala eskatzen duen prozesu konplexua da. Gida honetan, euskara-islandiera itzulpen-lanetan aurkitzen diren erronka nagusiak eta horiek gainditzeko gomendio profesionalak aztertuko ditugu.
1. Sintaxiaren Lerrokatzea: SOV Egituratik SVO eta V2 Araura
Euskararen oinarrizko hitz-ordena SOV (Subjektua-Objektua-Aditza) da, nahiz eta egitura hau oso malgua den eta fokuaren nahiz gaiaren arabera alda daitekeen. Aldiz, islandierak egitura zurrunagoa du, SVO (Subjektua-Aditza-Objektua) ordenan oinarritua, eta gainera, V2 araua (aditza beti bigarren posizioan egon behar dela esaten duena) zorrotz betetzen du esaldi deklaratzaileetan.
Itzultzaileak kontu handia izan behar du ordena honen egokitzapenarekin. Euskarazko esaldi subordinatu luzeetan aditza amaieran agertu ohi denean, islandierak egitura hori erabat desegitea eta aditza aurreratzea eskatzen du. Adibidez, euskarazko "Guk gaur mendira joan nahi dugula esan diegu" esaldia islandieraz eraikitzeko, subjektua eta aditza hasieran lotu behar dira, eta mendira joateko nahia atzean utzi, V2 arauari eta subordinazio-aruei men eginez. Sintaxia berrantolatu ezean, emaitza ulergaitza edo arraroa izango da islandierazko irakurlearentzat.
2. Lerrokatze Morfosintaktikoa: Ergatibotik Akusatibora eta Kasu-Sistemak
Hau da, zalantzarik gabe, alderik teknikoena eta akats gehien eragiten duena. Euskara hizkuntza ergatibo-absolutiboa da. Horrek esan nahi du trantsitibotasunaren arabera subjektuak kasu desberdina hartzen duela: subjektu intrantsitiboa absolutiboan doa (nork ez) eta subjektu trantsitiboa ergatiboan (-k markarekin). Islandiera, berriz, nominatibo-akusatibo lerrokatzea duen hizkuntza da, non subjektua beti nominatiboan doan (salbuespen batzuk izan ezik, Quirky Case deiturikoak aditz batzuekin datiboan edo akusatiboan doazenean), eta objektu zuzena akusatiboan.
Euskarazko 17 kasu gramatikalak eta islandierazko 4 kasuak (nominatiboa, akusatiboa, datiboa eta genitiboa) ez dira zuzenean parekatzen. Adibidez:
- Ergatiboa eta Nominatiboa: Euskarazko trantsitibodun subjektua islandierazko nominatibo bihurtu ohi da, baina aditzaren komunztadura erabat aldatzen da.
- Nori (Datiboa): Bi hizkuntzetan existitzen da datiboa, baina erabilera-esparruak oso desberdinak dira. Islandieran, aditz askok kasu datiboa gobernatzen dute (adibidez, "hjálpa" - lagundu aditzak datiboa eskatzen du), euskarak datiboa zeharkako objekturako erabiltzen duen bitartean.
- Noren (Genitiboa): Jabetza adierazteko bietan erabiltzen den arren, islandierazko genitiboak egitura sintetiko asko eragiten ditu, eta euskarazko -ren edo -ko markek islandierazko deklinabidearen eta preposizioen arteko hautaketa konplexua eskatzen dute.
3. Genero Gramatikala: Absolututik Hiruko Sistemara
Euskarak ez du genero gramatikalik izenetan (salbuespen bakarra hikako aditz-formetan dagoen toka eta noka da, baina hori ez dagokio izenari). Islandierak, berriz, hiru genero gramatikal ditu: maskulinoa, femeninoa eta neutroa. Genero honek izenaren deklinabidean ez ezik, berari lotutako adjektibo, izenordain eta zenbakietan ere eragiten du.
Euskaratik islandierara itzultzean, testuinguruak erabat zehaztu behar du izen bakoitzari eman beharreko generoa. "Irakaslea" bezalako izen neutro bat islandierara eramatean, testuinguruaren arabera maskulinora (kennari) edo femenidora egokitu beharko da, edo testuingurua orokorra bada, islandierak tradizionalki darabilen maskulino generikoaz edo gaur egungo joera inklusiboagoak erabiliz itzuli beharko da. Honek arreta handia eskatzen du izenordainen komunztaduran.
4. Purismo Lexikoa eta Neologismoen Kudeaketa
Kultura mailan, islandierak "málvöndun" izeneko purismo linguistiko oso zorrotza du. Kanpoko maileguak ekidin eta neologismoak antzinako erro eskandinabiarretatik sortzeko joera dute (adibidez, "tölva" konputagailua izendatzeko, "tala" - zenbakia eta "völva" - igarlea hitzetatik eratorria). Euskarak ere badu Euskaltzaindiaren bidez hitzak arautzeko joera, baina nazioarteko hitz asko (teknologia edo zientzia arlokoak) errazago onartu dira euskal lexikoan.
Hori dela eta, euskarazko testu tekniko bat islandierara itzultzean, ezin da erabili nazioarteko hitz baten islandierazko moldaketa fonetiko hutsa. Islandierazko termino neologiko zehatza bilatu behar da. "Internet", "software" edo "biodibertsitatea" bezalako hitzek islandieraz baliokide puruak dituzte (Internet = veraldarvefurinn, software = hugbúnaður, biodibertsitatea = líffræðileg fjölbreytni), eta horiek erabiltzea ezinbestekoa da testuaren naturaltasuna eta zuzentasuna bermatzeko.
5. Gomendio Praktikoak Euskara-Islandiera Itzultzaileentzat
Itzulpen profesional baten kalitatea ziurtatzeko, ondoko jarraibide hauek kontuan hartzea gomendatzen da:
- Aldatu txipa sintaktikoa hasieratik: Ez saiatu esaldiaren ordena mantentzen. Euskarazko esaldia deskonposatu, ideia nagusiak identifikatu eta islandierazko V2 egitura eta SVO lerrokatzearekin berreraiki.
- Erreparatu aditzen erregimenari (Kasuak): Islandierazko aditz bakoitzak zein kasu eskatzen duen (akusatiboa, datiboa ala genitiboa) ondo aztertu. Euskarazko datiboak eta islandierazko datiboak ez dute beti bat egiten.
- Kudeatu genero-adostasuna: Ziurtatu adjektiboek eta zenbakiek izenaren genero eta kasu zehatzarekin bat egiten dutela. Hau da errore gramatikal ohikoena itzultzaile automatikoetan.
- Erabili iturri terminologiko fidagarriak: Islandiako Unibertsitatearen hiztegiak (Málið.is) eta Euskaltzaindiaren hiztegiak kontsultatu termino neologikoen eta kulturalen arteko baliokidetza zuzena bermatzeko.