Hizkuntzen arteko itzulpengintza erronka handia da beti, baina are konplexuagoa bihurtzen da jatorrizko hizkuntza eta helburu-hizkuntza familia genetiko eta tipologiko desberdinetakoak direnean. Hori da, hain zuzen ere, euskaratik (hizkuntza bakartua, aglutinatzailea eta ergatiboa) latinera (hizkuntza indoeuroparra, flexiboa eta akusatiboa) itzultzeko prozesuan gertatzen dena. Bi hizkuntza hauen arteko diferentzia estrukturalak sakonak dira, eta itzultzaile profesional batek gramatika-arauak ez ezik, bi mundu-ikuskera desberdinen arteko zubiak eraikitzeko estrategiak ere menderatu behar ditu. Artikulu honetan, euskaratik latinera itzultzeko prozesuaren gako nagusiak, erronkak eta gomendio praktikoak aztertuko ditugu.
Euskararen eta Latinaren Arteko Harreman Historikoa eta Lexikoa
Euskarak eta latinak mendeetako harreman estua izan dute, batez ere erromatarren etorreratik eta Euskal Herriaren kristautze-prozesutik aurrera. Kontaktu historiko horren ondorioz, euskarak latinaren eragin sakona jaso du bere lexikoan. Gaur egun guztiz euskalduntzat jotzen ditugun ehunka hitz arrunt latinetik datoz zuzenean (adibidez, bake latinezko pax, pacis hitzetik; lore latinezko flos, floris hitzetik; eliza latinezko ecclesia hitzetik; edota liburu latinezko liber, libri hitzetik). Harreman lexiko estu honek, ordea, tranpa bat izan dezake itzultzailearentzat.
Latinezko hitz askok eboluzio semantiko desberdina izan dute euskaran, eta horrek "lagun faltsuak" edo kalko okerrak sor ditzake. Horregatik, euskaratik latinera itzultzean, ezinbestekoa da testuinguru bakoitzari dagokion latinezko hitz zehatza eta klasikoa bilatzea, euskal hitzaren jatorri etimologikoan soilik konfiantza jarri gabe. Gainera, gogoratu behar da egitura sintaktikoak ez zirela mailegatu: euskarak bere izaera tipologiko bereziari eutsi dio mendeetan zehar.
Tipologia-Aldaketa: Hizkuntza Aglutinatzailetik Flexiborako Trantsizioa
Euskara hizkuntza aglutinatzailea da. Horrek esan nahi du hitz-erroari morfema edo atzizki desberdinak eransten zaizkiola informazio gramatikal eta sintaktikoa pilatzeko. Adibidez, "etxearentzat" hitzean, erroa (etxe), artikulua (-a-), genitiboa (-re-) eta destinatiboa (-ntzat) elkarren segidan agertzen dira. Aldiz, latina hizkuntza flexiboa edo fusionatzailea da. Latinean, amaiera morfologiko bakar batek (flexioak) kategoria gramatikal ugariren berri ematen du aldi berean (kasua, generoa eta zenbakia izenetan; pertsona, zenbakia, denbora, modua eta ahotsa aditzetan).
Morfologiaren esparruan, trantsizio hau egiteko puntu garrantzitsuenak hauek dira:
- Kasu-Sistemen Baliozkotzea: Euskarak kasu sistema zabala du, eta deklinabide-atzizki bakoitzak funtzio sintaktiko edo semantiko oso zehatza betetzen du. Latinak, berriz, sei kasu nagusitara mugatzen du bere sistema (nominatiboa, bokatiboa, akusatiboa, genitiboa, datiboa eta ablatiboa). Ondorioz, euskarazko leku-kasuak (inesiboa, adlatiboa, ablatiboa) latinean adierazteko, kasu-markez gain preposizioak erabili behar dira maiz (adibidez, in, ad, ab, ex preposizioak kasu ablatibo edo akusatiboarekin konbinatuta).
- Genero Gramatikalaren Kudeaketa: Euskarak ez du genero gramatikalik izenetan (ez dago diferentziarik maskulinoaren eta femeninoaren artean). Latinak, aldiz, hiru genero ditu: maskulinoa, femeninoa eta neutroa. Euskarazko hitzak latinera pasatzean, itzultzaileak latinezko izenaren generoa ezagutu behar du derrigorrez, haren inguruko adjektiboek eta izenordainek komunztadura zuzena izan dezaten (adibidez, "mendi altua" euskaraz genero-markarik gabea da, baina latinez "mons altus" eman behar du, mons maskulinoa delako).
Sintaxiaren Erronka Nagusia: Ergatibotasunetik Akusatibotasunera
Euskara hizkuntza ergatiboa da (ergatibo-absolutibo egitura du). Sistema honetan, esaldi iragankor baten subjektuak (ekintza egiten duenak) marka berezia jasotzen du (-k atzizkia), eta esaldi iragangaitz baten subjektuak nahiz esaldi iragankor baten objektu zuzenak marka bera dute (absolutiboa, kasu markarik gabea). Adibidez:
"Mutilak (ergatiboa) txakurra (absolutiboa) ikusi du."
"Mutila (absolutiboa) etorri da."
Latina, aitzitik, hizkuntza nominatibo-akusatiboa da. Subjektu guztiak, esaldia iragankorra edo iragangaitza izan arren, nominatiboan doaz beti. Objektu zuzena, berriz, akusatiboan markatzen da. Euskaratik latinera itzultzean, egitura mental hau erabat irauli behar da. Itzultzaileak ezin du automatikoki euskal absolutiboa latinezko kasu bakar batekin lotu; testuinguruaren arabera, absolutiboa nominatibo (esaldi iragangaitzetan) edo akusatibo (esaldi iragankorretan) bihurtuko da. Era berean, ergatibodun euskal subjektuak beti nominatiboan joango dira latinez.
Hitz-Ordena, Aditzak eta Esaldien Lotura
Euskarak joera argia du aditza esaldiaren amaieran kokatzeko (Subjektua-Objektua-Aditza edo SOV ordena). Latinak ere SOV egiturarako joera handia erakusten du prosa klasikoan, baina hitz-ordena askoz ere askeagoa da. Kasu-sistemak hitz bakoitzaren funtzioa argi uzten duenez, idazle latindarrek askatasun handia zuten hitzak mugitzeko eta helburu estilistikoak edo erretorikoak lortzeko (adibidez, hiperbatona erabiliz, non izen bat eta bere adjektiboa esaldian zehar banatuta agertzen diren).
Aditzari dagokionez, euskal aditz laguntzaile konplexuak (nor-nori-nork motakoak) latinezko forma sintetikoetara egokitu behar dira. Latinez, aditzaren amaierako desinentziak pertsona eta zenbakia adierazten ditu, baina ez objektua edo zeharkako objektua euskaran bezala. Horrek esan nahi du informazio hori testuinguruak edo izenordainek eman behar dutela latinezko esaldian.
Esaldien arteko kohesioa ere ezinbestekoa da. Latina oso hizkuntza logiko eta konektatua da. Prosa klasikoan arraroa da esaldi bat aurrekoarekin lotzen duen partikularik gabe hastea (adibidez, enim, nam, autem, igitur juntagailuak). Euskarak askotan esaldi laburragoak eta independenteagoak erabiltzen ditu. Latinera itzultzean, esaldi horiek subordinazio konplexuagoetan (periodus klasikoa) antolatu behar dira testuaren dotorezia eta jaria mantentzeko.
Itzultzaileentzako Gomendio Praktikoak eta Estrategiak
Euskaratik latinera egindako itzulpen baten kalitatea ziurtatzeko, ondorengo jarraibide praktikoak oso lagungarriak izango dira:
- Aditz laguntzaileen itzulpen egokia: Kontuz ibili euskarazko aditz modalekin (ahal izan, nahi izan, behar izan). Latinean aditz zehatzak daude funtzio hauetarako (adibidez, posse, velle, debere), eta horiek infinitiboekin konbinatzen dira.
- Partizipioen eta Gerundioen Erabilera: Euskarazko erlatibozko esaldiak ("etorri den gizona") latinezko partizipioen bidez (adibidez, partizipio izendatua edo ablatibo absolutua) askoz dotoreago eman daitezke esaldi erlatibo zuzenak baino. Ablatibo absolutua (ablativo absoluto) latinezko idazkeraren ezaugarri nagusietako bat da, eta euskarazko "izan denean", "egin ondoren" bezalako egiturak itzultzeko tresnarik onena da.
- Lexiko klasikoa lehenetsi: Saihestu neologismoak edo Erdi Aroko latin berantiarreko formak testuak estilo klasiko purua behar badu. Erabili Zizeronen edo Zesarren idatziak eredu gisa sintaxiaren eta lexikoaren hautapenean.