ʻO ka unuhi ʻana i nā manaʻo mai kekahi ʻōlelo a i kekahi, he hana akamai ia e koi ana i ka ʻike hohonu i ka piliolelo a me ka moʻomeheu o nā lāhui ʻelua. I ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Wiekanama (Vietnamese), ke alo nei ka mea unuhi i ʻelua ao ʻōlelo ʻokoʻa loa. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo ia no ka ʻohana ʻōlelo ʻAukelonehia (Austronesian) i ulu mai ma ka Pākīpika, a ʻo ka ʻōlelo Wiekanama hoʻi, he ʻōlelo ia no ka ʻohana ʻōlelo Mon-Khmer (Austroasiatic) mai ka ʻāina piha o ʻAsia Hema-Hikina. No laila, ʻaʻole kēia he unuhi huaʻōlelo wale nō no ka loaʻa ʻana o ka hua kūpono, akā, he kūkulu hou ʻana ia i ke kumu manaʻo i loko o kekahi kāhili moʻomeheu hou.
1. Ka Pilina Moʻomeheu a me ka Hoʻohālikelike ʻŌlelo
I ka hoʻomaka ʻana o kēia kaʻina hana, he mea koʻikoʻi ka hoʻomaopopo ʻana i nā kumu manaʻo o nā lāhui ʻelua. Ma Hawaiʻi, pili ka ʻōlelo i ka pili ʻuhane o ke kanaka me ka ʻāina, me nā kūpuna, a me nā akua. Ma Wiekanama hoʻi, hoʻopili hohonu ʻia ka ʻōlelo me ka mahiai laiki, ka nohona kauhale, a me ka mahalo i nā kūpuna. Ke hoʻopili ʻia kēia mau ao ʻelua, pono ka mea unuhi e ʻimi i nā analogies kūpono. No ka laʻana, ʻo ka manaʻo o ka "ʻohana" ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he manaʻo ākea loa ia e hoʻopili ana i ka poʻe koko a me ka poʻe i hānai ʻia a i kōkua ʻia. Ma ka ʻōlelo Wiekanama, ʻo ka huaʻōlelo "gia đình" (family) a i ʻole "họ hàng" (extended family) ka mea kokoke loa, akā he ʻokoʻa ke ʻano o ke kuʻuna a me ka pili pili koko. ʻO ka pale ʻana i nā hewa o ke kuhihewa ʻana kekahi mea nui o ka mea unuhi.
2. Nā Hoʻololi Piliolelo Mai ka VSO a i ka SVO
ʻO kekahi o nā ʻokoʻa nui loa ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, ʻo ia ka hoʻonohonoho syntactical. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana pinepine ʻia ke kumu hoʻohālike VSO (Verb-Subject-Object). Kū ka hana ma ka mua o ka hopunaʻōlelo. E laʻana: "E kūʻai mai ana ka makuahine i nā huaʻai hou ma ka mākeke." (The mother is buying fresh fruits at the market.) Ma kēia laʻana, kū ka hana "kūʻai mai" ma mua o ka "makuahine" (subject) a me ka "huaʻai" (object).
Ma ka ʻōlelo Wiekanama hoʻi, hoʻohana ʻia ke kumu hoʻohālike SVO (Subject-Verb-Object), kahi e kū ai ka mea hana ma mua o ka hana. No laila, e unuhi ʻia kēlā hopunaʻōlelo penei ma ka ʻōlelo Wiekanama: "Người mẹ đang mua trái cây tươi ở chợ." (Người mẹ = Subject, đang mua = Verb, trái cây tươi = Object). Inā e unuhi pololei ka mea unuhi me ka hoʻololi ʻole i ka hoʻonohonoho ʻana o nā huaʻōlelo, e lilo ana ia i kikokikona paʻakikī a hiki ʻole ke hoʻomaopopo ʻia ma ka ʻōlelo Wiekanama. Pono e wāwahi mua ʻia ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi a kūkulu hou ʻia ma ke kumu SVO o ka ʻōlelo Wiekanama.
3. ʻO nā Mūʻōlelo Papamoe (Pronouns) me ke Kūlana Kānaka
He mea kupaianaha loa ka hoʻohālikelike ʻana i nā pronoun (mūʻōlelo papamoe) o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Wiekanama. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, loaʻa iā kākou kekahi ʻōnaehana kikoʻī no ka poʻe ʻelua (dual) a me ka poʻe ʻekolu a ʻoi (plural), e like me "kāua" (you and I), "māua" (he/she and I), "kākou" (all of us inclusive), a me "mākou" (all of us exclusive). He mea koʻikoʻi kēia i mea e maopopo ai ke kuhikuhi pololei o ka kamaʻilio ʻana ma ke ʻano pilikino.
Akā hoʻi, ma ka ʻōlelo Wiekanama, ʻaʻole ʻo ia wale nō ke koʻikoʻi, akā ʻo ke kūlana pili kanaka (social status), ka makahiki, a me ke keka. ʻAʻohe huaʻōlelo maʻamau no "i" a me "you" i kūpono no nā kūlana a pau. Hoʻohana ka poʻe Wiekanama i nā huaʻōlelo pili ʻohana (kinship terms) e kuhikuhi ai iā lākou iho a me ka hoa kamaʻilio. No ka laʻana:
- Inā ʻoi aku ka makahiki o ka mea ʻōlelo ma mua o ka mea lohe, e kapa ka mea ʻōlelo iā ia iho he "anh" (brother mua) a i ʻole "chị" (sister mua), a e kapa i ka mea lohe he "em" (younger sibling).
- Inā ʻōpiopio ka mea ʻōlelo, e lilo paha ʻo ia he "em" a ʻo ka hoa lohe he "anh" a i ʻole "chị".
- No ke kamaʻilio ʻana me kekahi mea hanohano a kahiko paha, hoʻohana ʻia ʻo "ông" (grandfather/sir) a i ʻole "bà" (grandmother/madam).
I ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi kahi i hoʻohana wale ʻia ai ʻo "wau" a me "ʻoe", pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo hohonu i ka pili ma waena o nā kānaka i loko o ke kikokikona Hawaiʻi kumu i mea e koho ai i ka pronoun Wiekanama kūpono. ʻO ka hoʻohana hewa ʻana i kēia mau pronoun, he mea ia e hōʻike ana i ka mahalo ʻole a i ʻole ke kuhihewa nui o ka moʻomeheu.
4. Ka Hāmeʻa Leo: Nā Tona a me nā Kaha Leo
No ka mea he ʻokoʻa ka puana ʻana i nā leo ma kēia mau ʻōlelo ʻelua, pono e kiaʻi ka mea unuhi i nā kaha kūikawā. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana ia i ke kahakō a me ka ʻokina. E like me kā kākou i ʻike ai, hoʻololi kēia mau kaha i ka manaʻo o ka huaʻōlelo ma ka ʻōlelo Hawaiʻi (laʻana: "mana" = mana, "māna" = mouthful, "maʻna" = noʻu). Ma ka ʻōlelo Wiekanama, he ʻōlelo tona (tonal) ia me nā hōʻailona tona ʻeono (dấu thanh) e pili ana i ke kani o ka leo. Eia nā tona ʻeono:
- Thanh ngang (leo papamoe, laʻana: ta)
- Thanh huyền (leo heleleʻi, laʻana: tà)
- Thanh sắc (leo piʻi, laʻana: tá)
- Thanh hỏi (leo piʻo, laʻana: tả)
- Thanh ngã (leo kaniʻuhū piʻi, laʻana: tã)
- Thanh nặng (leo haʻahaʻa paʻa, laʻana: tạ)
Hana ka tona i ka hoʻokaʻawale manaʻo piha. ʻO ka unuhi ʻana me ka pololei ʻole o ka pela ʻana a me ke kākau ʻana i nā dấu (kaha leo) o ka ʻōlelo Wiekanama, hiki ke hana i kahi manaʻo hewa loa a i ʻole ka huikau nui. Pono ka mea unuhi e loiloi pono i kēlā me kēia huaʻōlelo.
5. Ka Unuhi ʻana i ka Kaona me nā ʻŌlelo Noʻeau
Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he waiwai nui ko nā ʻōlelo noʻeau a me ke kaona. ʻAʻole hōʻike pololei ʻia ka manaʻo ma ka ʻili o nā huaʻōlelo; he mea ia e heluhelu ʻia ai me ka naʻau a me ka noʻonoʻo hohonu. ʻO ka huaʻōlelo kaulana "Pua", ma waho o kona manaʻo he pua (flower), he kaona kona no ka keiki, ka mea aloha, a i ʻole ka hanauna hou. Inā e unuhi pololei ʻia kēia ma ke ʻano he "hoa" (flower) ma ka ʻōlelo Wiekanama, e nalowale ana kēlā kaona pili keiki a me ke aloha hohonu.
I mea e unuhi ai i kēia mau manaʻo kaona me ka holomua, pono ka mea unuhi e hana i kēia mau hana:
- Ka wehewehe ʻaoʻao: E hoʻohana i nā footnotes a i ʻole nā wehewehe pōkole ma lalo o ke kikokikona inā ʻaʻohe huaʻōlelo pololei ma ka ʻōlelo Wiekanama.
- Ka loaʻa ʻana o ka idiomatic equivalent: E ʻimi i kekahi ʻōlelo noʻeau Wiekanama i loaʻa ka manaʻo hoʻohālike like. No ka laʻana, ʻo ka manaʻo o "Kūlia i ka nuʻu" (strive for the summit) hiki ke unuhi ʻia ma ke ʻano he manaʻo paipai e like me "Nỗ lực vươn lên tầm cao mới" (strive to reach new heights) ma ka ʻōlelo Wiekanama.
6. Nā Kumu Paipai no nā Mea Unuhi Mai ka ʻŌlelo Hawaiʻi A I Ka ʻŌlelo Wiekanama
No nā hoa unuhi e hana nei ma kēia kahua hoʻonaʻauao kūikawā, eia kekahi mau ʻōlelo aʻo e kōkua ai i ka holomua o kāu hana:
- Heluhelu Pōʻaiapili: Ma mua o ka hoʻomaka ʻana e kākau, e heluhelu i ka kikokikona Hawaiʻi holoʻokoʻa i ʻekolu paha manawa e loaʻa ai ke kahe pololei a me ke ea o ka moʻolelo kumu.
- Hoʻomaʻamaʻa me ka Mānaleo: Kūkākūkā me nā mānaleo Hawaiʻi a me nā mānaleo Wiekanama no ka hoʻomaopopo ʻana i nā manaʻo liʻiliʻi loa o nā huaʻōlelo.
- E Makaʻala i ka Pela ʻAna: E mālama pono i ke kahakō a me ka ʻokina ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, a me nā dấu ma ka ʻōlelo Wiekanama. ʻO ka pololei o ka palapala ka mea mua o ka hōʻike aloha i ka ʻōlelo.
- Kūkulu i Alahaka Moʻomeheu: E hoʻomanaʻo he alahaka kou kūlana ma waena o nā lāhui ʻelua. E mālama i ka leo o ka mea kākau kumu me ka hanohano loa.
ʻO ka hoʻopili ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Wiekanama, he hana mana loa ia no ke kūkulu ʻana i ka pilina ma waena o ke kānaka o ka Pākīpika a me ko ʻAsia Hema-Hikina. Ma o ka mālama ʻana i nā loina o ka unuhi ʻana a me ka hoʻomaopopo hohonu i nā ʻokoʻa o nā piliolelo me nā pronoun, e lilo ana kāu unuhi ʻana i mea e hānai ai i ka ʻike, ka mahalo, a me ke aloha ma waena o nā moʻomeheu ʻelua.