Լեզվական կառուցվածքների հիմնարար տարբերությունները
Հայերենից կատալոներեն թարգմանությունը ներկայացնում է յուրօրինակ լեզվաբանական կամուրջ երկու տարբեր հնդեվրոպական լեզուների միջև։ Չնայած երկու լեզուներն էլ ունեն նույն նախահայրենիքը, դրանց պատմական զարգացումն ու կառուցվածքային ձևավորումն ընթացել են միանգամայն տարբեր ուղիներով։ Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին և ինքնուրույն ճյուղ, և կատալոներենը՝ որպես արևմտառոմանական լեզու, թարգմանչից պահանջում են ոչ միայն բառապաշարի, այլև երկու լեզվամտածողությունների խորը տիրապետում։ Որակյալ թարգմանական արդյունք ստանալու համար անհրաժեշտ է մանրամասնորեն վերլուծել քերականական, շարահյուսական, ձևաբանական և կիրառական այն առանձնահատկությունները, որոնք բնորոշ են այս լեզվական զույգին։
Քերականական սեռի առկայությունն ու դրա բացակայության մարտահրավերները
Հայերենի և կատալոներենի միջև առկա ամենաէական ձևաբանական տարբերություններից մեկը քերականական սեռի կատեգորիան է։ Ժամանակակից հայերենն ամբողջությամբ զուրկ է քերականական սեռից. «նա» անձնական դերանունը կիրառվում է թե՛ արական, թե՛ իգական սեռի ներկայացուցիչների համար, իսկ գոյականները չեն բաժանվում սեռային խմբերի։ Ի հակադրություն սրա՝ կատալոներենն ունի խիստ կանոնակարգված քերականական սեռի համակարգ, որը ներառում է արական (masculí) և իգական (femení) սեռերը։
Այս տարբերությունը լուրջ խնդիրներ է առաջացնում հատկապես հայերենից կատալոներեն թարգմանելիս։ Թարգմանիչը պարտավոր է համատեքստից կամ նախադասության ընդհանուր իմաստից հասկանալ, թե տվյալ անձը կամ առարկան ինչ քերականական սեռ պետք է ստանա կատալոներենում։ Օրինակ, «Նա իմ լավագույն ընկերն է» նախադասությունը թարգմանելիս պետք է հստակեցնել՝ խոսքը արական սեռի ընկերոջ մասին է (Ell és el meu millor amic), թե իգական (Ella és la meva millor amiga)։ Այսպիսով, ածականները, դերանուններն ու հոդերը պետք է համաձայնեցվեն գոյականի սեռի հետ, ինչը պահանջում է բացառիկ ուշադրություն և համատեքստի ճշգրիտ ընկալում։
Հոլովական համակարգի փոխակերպումը նախդրավոր կառույցների
Հայերենն ունի զարգացած հոլովական համակարգ՝ բաղկացած յոթ հիմնական հոլովներից, որոնք արտահայտվում են բառերի վերջավորությունների փոփոխությամբ։ Կատալոներենը, ինչպես և ժամանակակից ռոմանական լեզուների մեծ մասը, կորցրել է լատիներենից ժառանգած հոլովական համակարգը։ Դրա փոխարեն բառերի շարահյուսական կապերն ու հարաբերությունները արտահայտվում են նախդիրների (preposicions) և նախադասության մեջ բառերի խիստ դասավորության միջոցով։
Հայերենի հոլովական ձևերը կատալոներեն փոխադրելիս թարգմանիչները կիրառում են հետևյալ հիմնական կառույցները՝
- Ուղղական և հայցական հոլովներ. Կատալոներենում սրանք որոշվում են նախադասության մեջ բառի դիրքով։ Ենթական սովորաբար նախորդում է բային, իսկ ուղիղ խնդիրը՝ հաջորդում։
- Տրական և սեռական հոլովներ. Արտահայտվում են հիմնականում «de» (պատկանելություն, ծագում) և «a» (ուղղվածություն, նպատակ) նախդիրներով։ Օրինակ՝ «քաղաքի փողոցները» դառնում է «els carrers de la ciutat»։
- Բացառական հոլով. Հաճախ արտահայտվում է «des de» կամ «de» նախդիրների միջոցով, որոնք ցույց են տալիս սկզբնակետ կամ պատճառ։
- Գործիական հոլով. Փոխարինվում է «amb» (հետ, միասին, միջոցով) կամ «per» նախդիրներով։ Օրինակ՝ «գրիչով գրել» ձևը թարգմանվում է «escriure amb un bolígraf»։
Այս տարբերությունների անտեսումը կարող է հանգեցնել կոպիտ սխալների, ուստի անհրաժեշտ է խորությամբ տիրապետել կատալոներենի նախդիրների կիրառման բոլոր նրբություններին։
Որոշյալ և անորոշ հոդերի կիրառության նրբությունները
Հայերենում որոշյալության գաղափարն արտահայտվում է գոյականի վերջին ավելացող «ը» կամ «ն» հոդերի միջոցով, իսկ անորոշությունը՝ «մի» դերանվան կիրառմամբ կամ հոդի բացակայությամբ։ Կատալոներենն ունի հոդերի բավականին բարդ կառուցվածք, որը ներառում է որոշյալ հոդեր (el, la, els, les), անորոշ հոդեր (un, una, uns, unes) և հատուկ անձնական հոդեր (en, na), որոնք օգտագործվում են անձնանունների հետ։
Կատալոներենում հոդերը միշտ նախորդում են գոյականին և պարտադիր կերպով համաձայնեցվում են դրանց սեռի և թվի հետ։ Ավելին, եթե հաջորդող բառը սկսվում է ձայնավորով կամ համր «h»-ով, ապա եզակի թվի արական և իգական հոդերը ենթարկվում են կրճատման՝ վերածվելով ապաթարցով ձևի (օրինակ՝ l'amic, l'hora)։ Թարգմանչի համար կարևոր է հաշվի առնել նաև այն հանգամանքը, որ կատալոներենում հոդերը կարող են միաձուլվել որոշ նախդիրների հետ (օրինակ՝ a + el = al, de + els = dels)։
Բայական համակարգերի և եղանակների տարբերությունները
Կատալոներենի բայական համակարգը բնութագրվում է խոնարհման բարդ ձևերով, անկանոն բայերի առատությամբ և ժամանակաձևերի բազմազանությամբ։ Այս լեզվում առանձնակի նշանակություն ունի ստորադասական եղանակը (subjuntiu), որն օգտագործվում է շատ ավելի լայնորեն, քան հայերենի համապատասխան ըղձական կամ ենթադրական եղանակները։
Կատալոներենում ստորադասական եղանակը պարտադիր է այն նախադասություններում, որոնք արտահայտում են ցանկություն, կասկած, հույզ, հրաման կամ անորոշություն։ Օրինակ՝ «Ես չեմ կարծում, որ նա գա» արտահայտությունը կատալոներենում կպահանջի ստորադասական եղանակի կիրառում՝ «No crec que vingui» (որտեղ «vingui»-ն ստորադասական ներկա ժամանակն է)։ Բացի այդ, կատալոներենն ունի անցյալ կատարյալի յուրօրինակ վերլուծական ձև (passat perifràstic), որը կազմվում է «anar» (գնալ) բայի հատուկ ձևերով և հիմնական բայի դերբայով (օրինակ՝ «vaig cantar» նշանակում է «երգեցի»)։ Այս ձևերի ճշգրիտ թարգմանությունը հայերենից պահանջում է բայական ժամանակների խորը իմացություն։
Շարադասության կանոնները և նախադասության կառուցվածքը
Հայերենը հայտնի է իր համեմատաբար ազատ շարադասությամբ, որտեղ բառերի տեղափոխությունը հաճախ ծառայում է ոճական շեշտադրումներին և չի փոխում նախադասության հիմնական քերականական իմաստը։ Կատալոներենում շարադասությունն ավելի կայուն է և հետևում է «Ենթակա + Ստորոգյալ + Լրացում» (SVO) սկզբունքին։ Թեև կատալոներենում նույնպես հնարավոր են որոշակի փոփոխություններ, ազատ շարադասության չարաշահումը կարող է տեքստը դարձնել անհասկանալի կամ արհեստական։ Թարգմանիչը պետք է կարողանա վերակառուցել հայերեն նախադասությունները՝ հարմարեցնելով դրանք կատալոներենի բնական շարահյուսական կանոններին։
Օգտակար խորհուրդներ որակյալ թարգմանության համար
Հայերենից կատալոներեն թարգմանությունների որակը բարձր մակարդակի վրա պահելու համար անհրաժեշտ է հետևել մի քանի գործնական քայլերի՝
- Միջնորդ լեզուների զգուշավոր կիրառում. Քանի որ հայերեն-կատալոներեն ուղղակի բառարանները շատ քիչ են, թարգմանիչները հաճախ օգտվում են անգլերենից, իսպաներենից կամ ֆրանսերենից։ Այս դեպքում կարևոր է խուսափել միջնորդ լեզվի ոճական կամ քերականական ազդեցությունից վերջնական կատալոներեն տեքստի վրա։
- Մշակութային տեղայնացման կարևորությունը. Կատալոնիան ունի ուրույն մշակութային ինքնություն, որը պետք է արտացոլվի թարգմանության մեջ։ Տեղական իրողությունների, դարձվածքների և ավանդական հասկացությունների ճշգրիտ տեղայնացումը թույլ կտա ընթերցողին լիարժեքորեն ընկալել տեքստը։
- Դերանունների կիրառման կառավարումը. Ինչպես հայերենում, այնպես էն կատալոներենում ենթակա դերանունները հաճախ բաց են թողնվում, քանի որ բայի վերջավորությունն արդեն իսկ ցույց է տալիս դեմքը։ Դրանց չափից շատ կիրառումը կարող է ծանրաբեռնել տեքստը։
Այսպիսով, հայերենից կատալոներեն թարգմանչական գործընթացը պահանջում է բազմակողմանի պատրաստվածություն, քերականական նուրբ կառույցների ճշգրիտ համադրում և մշակութային համատեքստերի լիարժեք հարգում։