Қазіргі жаһандану дәуірінде Қазақстан мен Иран арасындағы саяси, экономикалық және мәдени байланыстардың нығаюы аударма саласына, әсіресе қазақ тілінен парсы тіліне (фарси) кәсіби аудару қызметіне деген сұранысты арттырып отыр. Дегенмен, бұл екі тіл мүлдем басқа тілдік отбасыларға жатады: қазақ тілі — түркі тілдері тобының қыпшақ тармағына жататын агглютинативті тіл болса, парсы тілі — үндіеуропалық тілдер отбасының иран тармағына жататын, аналитикалық және флективті белгілері бар тіл. Осы ерекшеліктер аударма процесінде көптеген қиындықтар мен нюанстарды тудырады. Төменде қазақ-парсы аудармасының негізгі аспектілері, грамматикалық сәйкестіктері және аударма сапасын арттыруға арналған маңызды кеңестер егжей-тегжейлі қарастырылады.
Синтаксистік құрылым мен сөздердің орын тәртібі
Қазақ және парсы тілдерінің синтаксистік құрылымында ұқсастықтар бар. Екі тіл де негізінен SOV (Subject-Object-Verb / Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) құрылымына бағынады. Яғни, сөйлемдегі негізгі етістік (баяндауыш) сөйлемнің соңында орналасады. Мысалы:
- Қазақша: Мен кітапты оқыдым. (Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш)
- Парсыша: من کتاب را خواندم (Man ketāb rā khāndam) — Мен кітапты оқыдым. (Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш)
Бұл синтаксистік ұқсастық аудармашы үшін сөйлем құрылымын реттеуде үлкен артықшылық береді. Дегенмен, парсы тіліндеге ауызекі сөйлеу стилінде немесе күрделі құрмалас сөйлемдерде етістіктер ортаға немесе басқа орындарға ауысуы мүмкін. Әсіресе, парсы тіліндегі "ке" (که - кім, қандай, деп) жалғаулығы арқылы жасалатын бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлемдерді қазақ тіліне аударғанда немесе керісінше аударғанда сөйлем құрылымы айтарлықтай өзгереді. Қазақ тіліндегі есімше мен көсемше тұлғалары арқылы жасалатын құрылымдарды парсы тіліне аудару үшін көбінесе осы бағыныңқы сөйлемдер жүйесі қолданылады.
Эзафе (Ezafe) конструкциясы және анықтауыштық қатынастар
Парсы тілінің ең басты ерекшеліктерінің бірі — эзафе (Ezafe) конструкциясы. Бұл — сөздерді, негізінен зат есім мен оның анықтауышын (сын есім немесе иеленуші зат есімді) байланыстыратын арнайы дауысты дыбыс (қысқа "-e" немесе "-ye" дыбысы). Қазақ тілінде анықтауыш әрқашан анықталатын сөздің алдында тұрады (мысалы, "қызыл алма", "досымның үйі"). Ал парсы тілінде бұл қатынас керісінше жүреді, яғни бірінші негізгі сөз тұрады, содан кейін эзафе арқылы анықтауыш жалғанады:
- Қазақша: Қызыл алма (Сын есім + Зат есім)
- Парсыша: سیب سرخ (Sib-e sorkh) — Алма + қызыл (Зат есім + эзафе + Сын есім)
- Қазақша: Ахметтің кітабы (Ілік септігіндегі сөз + Тәуелдік жалғаулы сөз)
- Парсыша: کتاب احمد (Ketāb-e Ahmad) — Кітап + Ахмет (Зат есім + эзафе + Зат есім)
Аудармашы қазақ тіліндегі күрделі анықтауыштық тіркестерді парсы тіліне аударғанда сөздердің орын тәртібін толықтай өзгертіп, эзафе тізбегін дұрыс құрастыруы керек. Парсы тілінде бірнеше анықтауыш қатар келгенде эзафе тізбегі (мысалы, "досымның үлкен үйі" — "خانه بزرگ دوست من" - Khāne-ye bozorg-e dust-e man) өте ұзақ болуы мүмкін, бұл аудармада мұқияттылықты талап етеді.
Етістіктер мен шақтардың сәйкестігі
Қазақ тілі де, парсы тілі де етістік шақтары мен түрлеріне өте бай. Дегенмен, олардың жасалу жолдары мен мағыналық реңктері әртүрлі. Қазақ тілінде көмекші етістіктер (отыр, тұр, жүр, жатыр) арқылы созылыңқы немесе қалыпты қимылдар сипатталса, парсы тілінде бұл үшін арнайы префикстер мен көмекші етістіктердің тіркесі қолданылады. Мысалы:
- Қазақша: Мен жазып жатырмын. (Қазіргі сәттегі созылыңқы қимыл)
- Парсыша: من دارم مینویسم (Man dāram mi-nevisam) — Мұнда "dāstan" (ие болу) етістігі мен "mi-" префиксі қазіргі созылыңқы шақты жасап тұр.
Сонымен қатар, парсы тіліндегі шартты рай (Subjunctive - التزامی) мен бұйрық рай формалары жиі қолданылады және олар сөйлемнің модальдік реңкін айқындайды. Қазақ тіліндегі "-у керек", "-уы тиіс", "-са игі еді" сияқты модальдік құрылымдарды парсы тіліне аударғанда осы шартты рай (Subjunctive) формасын дұрыс таңдау маңызды рөл атқарады.
Лексикалық ортақтық және "жалған достар" (False Friends)
Қазақ және парсы халықтарының ғасырлар бойғы тарихи, мәдени және діни байланыстарының нәтижесінде қазақ тіліне парсы тілінен көптеген сөздер енген. Қазақ тіліндегі белсенді қолданылатын жүздеген сөздердің төркіні парсы тіліне барып тіреледі. Мысалы: дос (dust), базар (bāzār), нан (nān), апта (hafte), қағаз (kāghaz), дәптер (daftar), кітап (ketāb - араб тілінен парсы тілі арқылы енген), періште (fereshte) және т.б. Бұл лексикалық ортақтық аудармашыға мәтіннің мағынасын түсінуге септігін тигізеді.
Алайда, бұл жерде "аудармашының жалған достары" деп аталатын құбылыстан сақтану қажет. Кейбір сөздер екі тілде да бірдей естілгенімен, уақыт өте келе олардың мағыналары өзгерген немесе мағыналық реңктері басқаша сипат алған. Мысалы:
- "Арзан" сөзі екі тілде де бірдей мағына береді (arzan — арзан).
- Алайда, кейбір діни, әлеуметтік немесе тұрмыстық терминдердің қазақ тіліндегі қолданылу аясы парсы тіліндегі түпнұсқасынан сәл өзгеше болуы мүмкін. Мәселен, қазақ тіліндегі кейбір кірме сөздердің семантикасы тарылған немесе кеңейген.
Мәдени нюанстар және "Таароф" (Ta'arof) құбылысы
Парсы мәдениетінде "Таароф" (تعارف) деп аталатын ерекше әлеуметтік және этикеттік құбылыс бар. Бұл — сыпайылықтың, өзара құрметтің және кішіпейілділіктің күрделі жүйесі. Таароф жазбаша және ауызша тілде белсенді көрініс табады. Мысалы, ресми хат алмасуларда немесе іскерлік келіссөздерде ирандықтар өте сыпайы, айналмалы және бейнелі сөз тіркестерін жиі қолданады.
Қазақ тіліндегі тікелей айтылған ұсыныстар немесе талаптар парсы тіліне дәл сол күйінде аударылса, ол дөрекі немесе құрметсіз болып көрінуі мүмкін. Аудармашы ресми құжаттарды, хаттарды немесе дипломатиялық мәтіндерді аударған кезде парсы тіліндегі сыпайылық формаларын (мысалы, "Сіз" деген сөздің орнына "جناب عالی" - Janāb-e āli немесе етістіктердің сыпайы нұсқаларын) дұрыс қолдана білуі қажет. Прагматикалық бейімдеу қазақ-парсы аудармасының сәтті болуының кепілі болып табылады.
Аударма сапасын арттыруға арналған практикалық кеңестер
Қазақ тілінен парсы тіліне сапалы аударма жасау үшін келесі ережелер мен кеңестерді есте сақтаған жөн:
- Мәтін мәнмәтінін (контекст) терең талдау: Парсы тіліндегі көптеген сөздер контекстке байланысты әртүрлі мағына береді. Сонымен қатар, жазу жүйесінде қысқа дауысты дыбыстардың жазылмауы (абджад жүйесінің элементтері) сөздердің дұрыс оқылуы мен аударылуына әсер етеді. Сондықтан контекстті түсіну өте маңызды.
- Грамматикалық сәйкестіктерді сақтау: Қазақ тіліндегі септік жалғауларын парсы тіліндегі тиісті предлогтарға (мысалы, "барыс септігін" — "be", "шығыс септігін" — "az", "жатыс септігін" — "dar" предлогтарына) дұрыс айналдыруды қадағалаңыз.
- Жазу және емле ерекшеліктерін ескеру: Парсы тілі араб графикасына негізделген жазу жүйесін қолданады. Мұнда оңнан солға қарай жазылатын әріптердің қосылу формалары, тыныс белгілерінің ерекшеліктері және сандардың жазылуы (парсы цифрлары араб цифрларынан сәл өзгеше) ескерілуі тиіс.
- Терминологиялық сөздіктермен жұмыс істеу: Заң, медицина, техника немесе экономика саласындағы мәтіндерді аударғанда екі тілдегі қалыптасқан халықаралық және ұлттық терминдердің баламаларын мұқият тексеріп, бірізділікті сақтау керек.
- Ана тілінде сөйлейтін маманның (Native Speaker) көмегіне жүгіну: Аударманың соңғы нұсқасын парсы тілін ана тілі ретінде меңгерген редакторға тексерту аударманың табиғилығы мен стилистикалық мінсіздігін қамтамасыз етеді.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен парсы тіліне аудару процесі тек сөздерді механикалық түрде ауыстыру емес, бұл екі түрлі тілдік жүйе мен мәдениет арасындағы алтын көпір орнату өнері болып табылады. Тілдердің грамматикалық, синтаксистік және мәдени нюанстарын терең меңгеру ғана жоғары деңгейдегі кәсіби аудармаға қол жеткізуге мүмкіндік береді.