Puo ya Setswana le ya Sesotho ke dipuo tse pedi tse di amanang thata ka tsela e e kgethegileng, ka gonne ka bobedi di wela ka fa tlase ga lelapa le le lengwe la dipuo tsa Sotho-Tswana. Ka ntlha ya kamano eno e e gaufi, batho ba le bantsi ba tsaa gore go ranola gareng ga dipuo tseno ke tiro e e motlhofo e e sa tlhokeng maano a a tseneletseng. Le fa go ntse jalo, moranolodi yo o rutegileng e bile e le setsebi o a itse gore pharologanyo e e leng teng magareng ga Setswana le Sesotho e rala ditsela tse di raraaneng tse di tlhokang kelotlhoko le boitseanape jo bo kwa godimo. Kaelo eno e e kwaletsweng baranolodi le baitsesaope ba puo e tsenelela mo dintlheng tsotlhe tsa thutapuo, mokwalo, tlotlofoko le ditlhaloso tsa setso tse di tsamaisang thulaganyo ya go fetolela ditshekelo go tswa ka Setswana go ya ka Sesotho ka katlego.
Kamano ya Lenyora gareng ga Setswana le Sesotho
Dipuo tsa Sotho-Tswana, tse di akaretsang Setswana, Sesotho sa Borwa (gantsi se bidiwang Sesotho fela), le Sesotho sa Leboa (Sepedi), di tlhakanela bontsi jwa thutapuo le medi ya mafoko. Le fa go ntse jalo, go farologana ga tsela e dipuo tseno di tlhabolotsweng ka yone mo dintlheng tsa hisitori le tsa bopolotiki go dirile gore go nne le diphaphang tse di bonalang mo mokwalong (orthography) le mo tirisong ya mareo. Go ranola ka katlego go tlhoka gore moranolodi a se ke a leba fela go tshwana ga mafoko, mme a tsepame mo go abeng molaetsa o o tletseng o o tla utlwalang o le tlholego mo go mmadi wa Sesotho. Se se raya gore moranolodi o tshwanetse go tlhaloganya tikologo e e kgethegileng ya puo e e ranolelwang gore e se ka ya utlwala e kete ke Setswana se se fetotsoeng fela go se kae.
Mokwalo (Orthography) le Pharologanyo ya Thutapuo
Ntlha e kgolo e e farologanyang Setswana le Sesotho ke tsela e di kwalwang ka yone. Pharologanyo eno e bonala thata magareng ga Setswana le Sesotho sa Lesotho, se se sa ntseng se latela mekgwa ya mokwalo e e tlhomileng ke barongwa ba difora (French missionaries) ba kwa Morija mo lekgolong la bo-19 la dingwaga. Mo go ranoleng, go botlhokwa go itse gore a o ranolela babadi ba kwa Lesotho kgotsa ba kwa Aforika Borwa, ka gonne melao ya mokwalo ya dinaga tseno tse pedi e farologana fela thata.
- Tiriso ya ditlhaka tsa "w" le "o": Mo Setswaneng, re dirisa tlhaka ya "w" go emela medumo e e rileng, ja ka mo lefokong "wena" kgotsa "go lwa". Mo Sesothong sa Lesotho, modumo o o emelwa ka tlhaka ya "o", mme mafoko a a kwalwa e le "oena" le "ho loa".
- Tiriso ya "y" le "e": Setswana se dirisa tlhaka ya "y" mo mafokong a a ja ka "tsaya" kgotsa "raya", fa Sesotho se dirisa tlhaka ya "e" (sekai: "tsaea" kgotsa "rea") kgotsa se fetola lefoko ka botlalo go dirisa "nka" kgotsa "bolela".
- Tlhaka ya "g" le "h": Modumo wa lentswe le le tswang mo mometsong o o kwalwang ka "g" mo Setswaneng (ja ka "go tsamaya"), mo Sesothong o kwalwa ka tlhaka ya "h" (ja ka "ho tsamaea"). Go sa ele tlhoko pharologanyo eno go ka dira gore thumano e tlhakane mme e se ke ya kwalega ka mokgwa o o amogelesegang wa Sesotho.
Tlotlofoko le Ditshiamo tsa Mafoko tse di Tsietsang
Lelapa le le lengwe la dipuo le na le dithaelo tse di bidiwang "ditsala tse di tsietsang" (false friends). A ke mafoko a a lebegang a tshwana ka mokwalo kgotsa ka modumo mo dipuong tseno tse pedi, mme a na le bokao jo bo farologaneng ka botlalo. Mo go ranoleng gareng ga Setswana le Sesotho, go botlhokwa go ela tlhoko mareo a a latelang:
Sekai sa ntlha ke lefoko la Setswana le le reng "nyala". Le fa bokao jwa lone ka bobedi bo amana le lenyalo, ka Setswana gantsi le dirisiwa go tlhalosa monna yo o tseyang mosadi, fa mosadi ene a "nyalwa". Ka Sesotho, tiriso ya lefoko leno e ka nna ya bo e pharologana go ya ka ditlhopha tsa mafoko mme mareo a a ja ka "ho nyala" a na le ditsela tse di kgethegileng tsa tiriso mo ditsong tsa bone. Lefoko le lengwe ke "batla". Mo Setswaneng, lefoko le gantsi le kaya go nyaka sengwe se se latlhegileng kgotsa go kopa sengwe. Mo Sesothong, tiriso ya "batla" e gaufi thata le go nyaka ka tsela ya keletso (want), mme fa o batla sengwe se se latlhegileng o tla utlwa go dirisiwa lefoko la "batla" ka ditsela tse di rileng mme gantsi go tlhagisiwa mareo a a ja ka "ho batla" kgotsa "ho nyaka" ka ditsela tse di farologaneng.
Fa re leba mareo a mangwe a letsatsi le letsatsi:
- Setswana se dirisa lefoko "bua" go kaya go tlhagisa lentswe, fa Sesotho se dirisa "bua" gape mme gantsi se beela lefoko le e le la go tlhaba kgotsa go bua letlalo la phologolo, mme se dirisa "buela" kgotsa "bolela" go kaya go tlhagisa puo.
- Lefoko la Setswana la "dumedisa" le fetoga go nna "lumelisa" ka Sesotho, mme le mororo a amana ka medi, medumo ya thaka ya "d" le "l" e tshwanetse go fetolwa ka botswerere go netefatsa fa mokwalo o siame.
Go Fetolela ka Tsela ya Setso (Transcreation) le Diane
Katlego e kgolo ya moranolodi e bonala mo ditseleng tse a kgonang go fetolela maele le diane ka tsone. Ka gonne Setswana le Sesotho di na le mekgwa e e amanang ya botshelo, diane tsa tsone gantsi di na le bokao jo bo tshwanang mme ditlhogo tsa tsone di farologana go se kae. Go ranola diane lentswe ka lentswe ga se fela gore go a swabisa, go ka nna ga dira gore thuto e e mo seaneng seo e latlhege.
A re sekaseke sekai se se latelang:
Ka Setswana re a tle re re: "Lore lo lojwa lo sa le metsi". Se se kaya gore ngwana o otlwa a sa le mmotlana. Fa o ranolela mmadi wa Sesotho, ga o a tshwanela go fetolela lentswe ka lentswe go nna "Lore lo lojoa lo sa le metsi". Seane se se tsamaelanang le se ka Sesotho se re: "Thupa e kojwa e sa le metsi". Mono re bona gore "lore" le fetotswe go nna "thupa", mme modumo wa "lojwa" o boetse mo go "kojwa". Tiriso eno e e lolameng e bontsha fa moranolodi a na le kutlwisiso e e tseneletseng ya setso le puo ya bobedi.
Dintlha tsa Setsebi tsa go Ranola ka Katlego
Gore o netefatse gore dithanolo tsa gago di finyelela maemo a a kwa godimo, latela mekgwa eno e e rurifaditsweng ke baitsesaope:
- Sekaseka tikologo ya mmadi wa gago: Netefatsa pele o simolola go ranola gore a o kwalela babadi ba kwa Lesotho, ba ba tla tlhokang mokwalo wa Lesotho (o o dirisang "oena", "tsaea"), kgotsa a o kwalela ba Aforika Borwa ba ba dirisang mokwalo o o lekanang le wa Setswana mo godimo ga ditlhaka tse di rileng.
- Elatlhoko ditsela tsa thutapuo (Concord Systems): Le mororo dipuo tse ka bobedi di dirisa ditsela tse di tshwanang tsa ditlhopha tsa maina, go na le diphaphang tse di potlana mo go seopadinga (subject concords) le mo go seemodinga (object concords) tse di tshwanetseng go fetolwa ka kelotlhoko.
- Bala ditshekelo ka lentswe le le kwa godimo: Melodi ya dipuo tseno e farologana go se kae. Go bala se o se ranoletseng ka lentswe le le kwa godimo go tla go thusa go lemoga fa go na le mafoko a a utlwalang a se na botshelo kgotsa a na le tlhotlheletso ya Setswana e e feteletseng.
- Dirisa moranolodi wa bobedi go tlhatlhoba: Tiro nngwe le nngwe e e ranoletsweng e tshwanetse go sekasekwa ke motho yo o buang Sesotho e le puo ya gagwe ya letsatsi le letsatsi. Seno se thusa go tlosa diphoso tsotlhe tse di ka tswang di bakilwe ke go tshwana ga dipuo tse.
Tshoboko ya Tholo ya rona ya Setsebi
Go ranola gareng ga Setswana le Sesotho go tlhoka phatlha e e kgethegileng ya botswerere. Ke thulaganyo e e tlhokang gore moranolodi a golaganye thutapuo e e lolameng le go amogela mekgwa le ditsela tsa setso sa ba-Sotho. Ka go ela tlhoko diphaphang tsa mokwalo, ditlotlofoko tse di tsietsang, le go dirisa thuto ya transcreation mo diantleng le mo maeleng, baranolodi ba ka kgona go netefatsa gore molaetsa o fetesetswa ka botlalo, ka tsela e e tlotlang setso sa babadi ba puo e e ranolelwang.