די באַגעגעניש פֿון צוויי אייגנאַרטיקע שפּראַכקולטורן
איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף מאַלטעזיש איז אַ פֿאַרציענדיקע לינגוויסטישע רייזע וואָס פֿאַרבינדט צוויי גאָר אונטערשיידלעכע, אָבער היסטאָריש רייכע וועלטן. ייִדיש, די טראַדיציאָנעלע שפּראַך פֿון די אַשכּנזישע ייִדן, איז אין איר יסוד אַ מערב-גערמאַנישע שפּראַך וואָס האָט אָנגענומען אַ שטאַרקן סעמיטישן קאָמפּאָנענט (לשון-קודש) און פֿאַרשיידענע סלאַווישע השפּעות. פֿון דער אַנדערער זײַט, מאַלטעזיש (Maltese) איז די איינציקע סעמיטישע שפּראַך אין דער אייראָפּעיִשער פֿאַרבאַנד, געשריבן אין לאַטיינישן אַלפֿאַבעט, וואָס איז אַנטוויקלט געוואָרן פֿון סיקולאָ-אַרביש מיט היפּשע ראָמאַנישע (איטאַליעניש און סיציליאַניש) און ענגלישע השפּעות. די דאָזיקע צוויי שפּראַכן ווײַזן ווי אַזוי מיגראַציע, קולטור-קאָנטאַקט און רעליגיע קענען פֿאָרמירן די סטרוקטור און דעם וואָרט-אוצר פֿון אומגעוויינטלעכע לעקסיקאָנען.
בעשאַס אַן איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף מאַלטעזיש, מוז דער פּראָפֿעסיאָנעלער איבערזעצער פֿאַרשטיין נישט נאָר די ווערטערלעכע באַדײַטונגען, נאָר אויך די טיפֿערע קולטורעלע פֿעדעם וואָס קענען קלינגען סימפּאַטיש אָדער פרעמד אין דעם זומערדיקן מיטלענדישן אַרקטיפּעלאַג. די אַרבעט פֿאָדערט אַ הויכן ניוואָ פֿון צוויישפּראַכיקער און צווייקולטורעלער קאָמפּעטענץ כּדי צו היטן אויף דעם אָריגינעלן טאָן און ציל פֿון דעם מחבר.
סינטאַקטישע סטרוקטורן און דער V2-פּרינציפּ
איינע פֿון די גרעסטע אַרויספֿאָדערנונגען אין דעם פּראָצעס פֿון איבערזעצונג ליגט אין דעם סינטאַקס. ייִדיש פֿאָלגט שטרענג דעם גערמאַנישן V2-פּרינציפּ (Verb-Second), וואָס מיינט אַז דער קאָנדזשוגירטער ווערב מוז תּמיד זײַן דער צווייטער עלעמענט אין אַ הויפּטזאַץ. למשל: "נעכטן האָב איך געזען אַ בוך". דער ווערב "האָב" שטייט אויפֿן צווייטן אָרט, אַפֿילו ווען דער זאַץ הייבט זיך אָן מיט אַן אַדווערב. די דאָזיקע פֿלעקסיביליטעט פֿון דעם סוביעקט מאַכט די ייִדישע שפּראַך זייער דינאַמיש, אָבער זי שאַפֿט שוועריקייטן בײַם איבערזעצן.
מאַלטעזיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, ניצט אַ מער פֿלעקסיבלע וואָרט-אָרדענונג, וואָס איז שטאַרק געווירקט פֿון אירע סעמיטישע וואָרצלען און ראָמאַנישער קאָנסערוואַציע. כאָטש SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט) איז די מערסט באַניצטע סטרוקטור, איז VSO (ווערב-סוביעקט-אָביעקט) אויך גאָר אָנגענומען, ספּעציעל אין דערקלירונגען און ליטעראַטור וואָס דאַרפֿן ונטערשטרײַכן די אַקציע גופֿא. בעשאַס דעם איבערזעצן מוז מען די ייִדישע V2-זאַצן איבערבויען כּדי די מאַלטעזישע פֿראַזעאָלאָגיע זאָל קלינגען נאַטירלעך און פֿליסיק פֿאַר אַ היגען לייענער אין מאַלטאַ, אָן צו פֿאַרלירן די לאָגישע קאָנצענטראַציע פֿון דעם אָריגינעלן טעקסט.
דער סעמיטישער בריק: לשון-קודש און די אַראַבישע יסודות
דער קאָמפּאָנענט פֿון לשון-קודש (העברעיִש און אַראַמיש) אין ייִדיש שאַפֿט אַן אינטערעסאַנטן קאָנטאַקט-פּונקט מיט מאַלטעזיש. מאַלטעזיש איז היסטאָריש באַזירט אויף אַ סעמיטישן גראַמאַטיק-באַזע און לעקסיקאָן. אַ סך באַסיק-ווערטער אין מאַלטעזיש זענען פֿאַרבונדן מיט העברעיִשע עקוויוואַלענטן דורך געמיינזאַמע סעמיטישע שורשים. פֿאַר אַן איבערזעצער וואָס קען ביידע סיסטעמען, קענען די קאָגנאַטן (cognates) דינען ווי אַ גאָלדענער בריק צו פֿאַרשטיין די טיפֿע באַדײַטונגען.
לאָמיר באַטראַכטן צוויי קלאָרע בײַשפּילן פֿון געמיינזאַמע שורשים:
- דער שורש ק-ת-ב: אין מאַלטעזיש איז דער ווערב "שרײַבן" "kiteb" (ער האָט געשריבן), וואָס קומט פֿון דעם זעלבן שורש ווי דאָס העברעיִשע וואָרט "כתב" (קעסטל, כּתב) וואָס מיר ניצן אין ייִדיש אין ווערטער ווי "כּתב-יד" (כתב-יד) אָדער "כּתובֿה" (כתובה).
- דער שורש ק-ד-ש: דער שורש קומט פֿאָר אין ייִדיש דורך ווערטער ווי "קדוש", "קידוש", אָדער "קדש". אין מאַלטעזיש, הגם די שפּראַך איז קריסטלעך און ניצט סעמיטישע רעליגיעזע טערמינען, קען מען געפֿינען ווערטער וואָס זענען היסטאָריש פֿאַרבונדן מיט דעם געדאַנק פֿון הייליקייט אָדער אָרט פֿון תּפֿילה (ווי למשל דאָס וואָרט "maqdes" וואָס מיינט אַ טעמפּל אָדער הייליקער אָרט).
אָבער, מען דאַרף זײַן זייער פֿאָרזיכטיק. כאָטש די שורשים זענען ענלעך, זענען די קולטורעלע באַדײַטונגען אָפֿט צעשפּרייט און ווײַט איינער פֿון דעם אַנדערן. אַ ייִדישער איבערזעצער קען זיך געפֿינען אין אַ סיטואַציע וווּ אַ לשון-קודש וואָרט אין ייִדיש פֿירט מיט זיך טיפֿע ייִדיש-רעליגיעזע און קולטורעלע אַסאָציאַציעס (ווי למשל "דאַוונען" אָדער "כשר"), וואָס האָבן קיין גלײַכן עקוויוואַלענט אין מאַלטעזיש, וואָס איז היסטאָריש אַ קריסטלעך-קאַטוילישע קולטור מיט איטאַליענישע מאָדελן פֿון פֿרומקייט. אין אַזעלכע פֿאַלן מוז מען ניצן באַשרײַבנדיקע איבערזעצונגען אָדער קולטורעלע טראַנספּאָזיציע כּדי נישט צו פֿירן דעם לייענער אין אַ טעות.
מאָרפֿאָלאָגישע ניואַנסן: שורשים קעגן קאָמפּאָזיטאָן
מאַלטעזיש ניצט די סעמיטישע סיסטעם פֿון דרײַ-בוקשטאַביקע שורשים (stem/root system) צו שאַפֿן ווערבן און נאָמינאַלן. פֿאַרשיידענע מאָסטערס פֿון פּרעפֿיקסן, סופֿיקסן און אינפֿיקסן ווערן געניצט צו קאָנדזשוגירן ווערבן און בויען סובסטאַנטיוון. דאָס שאַפֿט אַ זייער קאָמפּאַקטע און עקספּרעסיווע שפּראַכקונסט. ייִדיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, ניצט אָפֿט די גערמאַנישע מעטאָד פֿון צונויפֿשטעלן ווערטער (composita) כּדי צו שאַפֿן נײַע באַגריפֿן. פֿאַר אַן איבערזעצער איז דאָס איבערזעצן לאַנגע צונויפֿגעשטעלטע ייִדישע ווערטער אויף מאַלטעזיש אַן עכטער פּרוּוושטיין. אָנשטאָט איין וואָרט, מוז מען אָפֿט מאָל איבערזעצן די פֿראַזע דורך אַ גאַנצן זאַץ אָדער אַ פּרעפּאָזיציאָנעלע קאָנסטרוקציע.
דערצו איז די ווערב-סיסטעם אין ייִדיש מער אַנאַליטיש, ניצנדיק הילף-ווערבן ווי "האָבן" אָדער "זײַן" צוזאַמען מיט דעם פּאַרטיציפּ צו בויען דעם פֿאַרגאַנגענעם צײַט (למשל: "איך האָב געשריבן", "איך בין געגאַנגען"). אין מאַלטעזיש זענען פֿאַראַן צוויי הויפּט-אַספּעקטן פֿאַר דעם ווערב: דער פּערפֿעקטיוו און דער אימפּערפֿעקטיוו, וואָס ווערן אויסגעדריקט דורך אינערלעכע וואָקאַל-ענדערונגען און פּרעפֿיקסן. דאָס מיינט אַז דער איבערזעצער מוז האָבן אַ גאָר פֿײַנעם חוש פֿאַר אַספּעקטן כּדי איבערצוגעבן די פּינקטלעכע צײַט-פֿאַרהעלטענישן פֿון ייִדיש אויף מאַלטעזיש.
קולטורעלע לאָקאַליזאַציע און אידיאָמאַטיק
קיין אמתע איבערזעצונג קען נישט זײַן געראָטן אָן קולטורעלער פֿאַרשטענדעניש. ייִדיש איז באַקאַנט פֿאַר אירע עמאָציאָנעלע אידיאָמען, קללות, ברכות און וויצן, וואָס זענען טיף פֿאַרוואָרצלט אין דעם לעבן פֿון דעם מזרח-אייראָפּעיִשן שטעטל. ווי אַזוי קען מען איבערזעצן אַזאַ פֿראַזע ווי "מאַכן אַ טראַסק" אָדער "נישט געשטויגן און נישט געפֿלויגן" אויף מאַלטעזיש? דאָס איז די קונסט פֿון לאָקאַליזאַציע.
דער איבערזעצער מוז זוכן דעם דינאַמישן עקוויוואַלענט אין מאַלטעזיש. מאַלטאַ, מיט אירע אייגענע רייכע טראַדיציעס פֿון פֿאָלקלאָר און שפּראַך-געמיש, האָט אויך אַ סך רייכע אידיאָמען וואָס שפּיגלען אָפּ דעם לעבן אויפֿן אינזל. אָנשטאָט איבערזעצונג וואָרט-ביי-וואָרט (וואָס וואָלט געווען אינגאַנצן אומפֿאַרשטענדלעך), מוז מען געפֿינען מאַלטעזישע שפּראַך-בילדער וואָס טראָגן דעם זעלבן טאָן, עמאָציאָנעלער קראַפֿט און הומאָר ווי אין דעם ייִדישן מקור.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַ מצליחדיקער איבערזעצונג
דאָ זענען עטלעכע וויכטיקע עצות וואָס קענען העלפֿן יעדן איבערזעצער צו דערגרייכן די בעסטע רעזולטאַטן בײַם איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף מאַלטעזיש:
- פֿאָקוסירט זיך אויפֿן קאָנטעקסט, נישט אויפֿן וואָרט: ווערטערלעכע איבערזעצונג צווישן ייִדיש און מאַלטעזיש פֿירט כּמעט תּמיד צו שווערע סינטאַקטישע גרײַזן. זוכט תּמיד דעם גאַנצן געדאַנק פֿון דער פֿראַזע.
- אַנאַליזירט די סעמיטישע שטעגערס: אויב איר געפֿינט אַ לשון-קודש וואָרט אין ייִדיש, קוקט אויב עס איז פֿאַראַן אַן ענלעכע סעמיטישע קאָנצעפּט אין מאַלטעזיש וואָס קען דינען ווי אַ גוטער באַזע פֿאַר דעם אויסדרוק.
- געבט אַכטונג אויף רעליגיעזע ניואַנסן: ייִדישע רעליגיעזע באַגריפֿן דאַרפֿן אַ ספּעציעלע דערקלערונג אָדער ספּעציפֿישע אַדאַפּטאַציע כּדי דער מאַלטעזישער לייענער זאָל פֿאַרשטיין דעם קאָנטעקסט ריכטיק.
- אַרבעט מיט היגע איבערזעצער: צוליב די גרויסע קולטורעלע און שפּראַכלעכע אונטערשיידן, איז זייער רעקאָמענדירט צו מאַכן אַ לעצטע רעוויזיע מיט אַ געבוירענעם מאַלטעזישן רעדנער וואָס קען באַשטעטיקן די פֿליסיקייט פֿון טעקסט.
די צוקונפֿט פֿון קולטורעלן אויסבײַט צווישן די שפּראַכן
אין דער הײַנטיקער גלאָבאַלער וועלט ווערט דער אויסבײַט פֿון ליטעראַטור און אַקאַדעמישע פֿאָרשונג אַלץ גרעסער. דאָס איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף מאַלטעזיש עפֿנט טירן צו אַ נײַעם פֿאַרשטענדעניש צווישן צוויי לינגוויסטישע פֿענאָמענען. מיט די ריכטיקע עצות און אַ טיפֿער ליבע צו ביידע קולטורן קען יעדער איבערזעצונג-פּראָיעקט ווערן אַ מייסטערווערק וואָס בויט בריקן איבער ימים און יאָרהונדערטער, פֿאַרבינדנדיק די ייִדישע נשמה פֿון מזרח-אייראָפּע מיט דעם וואַרעמען מיטלענדישן גײַסט פֿון מאַלטאַ.