Қазіргі жаһандану заманында әртүрлі тілдік отбасыларға жататын тілдер арасындағы аударма мәселесі ерекше өзектілікке ие болып отыр. Орталық Азияның бай тарихы мен көшпелі мәдениетінің айнасы болып табылатын қазақ тілі мен Индонезияның Ява аралында сөйлейтін сундан тілі арасындағы аударма процесі – өзіндік ерекшеліктері мен күрделі лингвистикалық тосқауылдары бар бірегей сала. Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын агглютинативті тіл болса, сундан тілі австронезиялық тілдер отбасының малай-полинезия тармағына жатады. Тілдік құрылымы, мәдени негіздері және географиялық ортасы мүлдем ерекшеленетін осы екі тіл арасында сапалы аударма жасау үшін аудармашы тек сөздік қорды ғана емес, тілдердин ішкі грамматикалық заңдылықтары мен әлеуметтік-мәдени контекстін де терең меңгеруі тиіс.
Синтаксистік айырмашылықтар: Сөйлем құрылымын қайта құру заңдылықтары
Аудармашы қазақ тілінен сундан тіліне аудару кезінде кездесетін ең алғашқы және басты кедергі – сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі болып табылады. Қазақ тілі — типтік SOV (Subject-Object-Verb, яғни Бастауыш + Толықтауыш + Баяндауыш) құрылымындағы тіл. Мұнда кез келген әрекетті білдіретін етістік сөйлемнің соңында орналасады. Ал сундан тілі — негізінен SVO (Subject-Verb-Object, яғни Бастауыш + Баяндауыш + Толықтауыш) құрылымына бағынады. Бұл жүйеде етістік бастауыштан кейін дереу келеді де, одан кейін барып толықтауыш пен пысықтауыш мүшелері орналасады.
Мәселен, қазақ тіліндегі «Әсел хатты жазды» сөйлемін сундан тіліне сөзбе-сөз аудару мүмкін емес. Сундан тілінде бұл сөйлем «Asel nulis surat» (Әсел жазды хатты) болып өзгереді. Егер аудармашы күрделі, бірнеше бағыныңқы сөйлемнен тұратын қазақша мәтінді аударатын болса, ол сөйлемнің соңындағы басты баяндауышты тауып, оны сундан тіліндегі сөйлемнің ортасына сәйкестендіріп орналастыруы қажет. Бұл процесс аудармашыдан жоғары когнитивтік белсенділік пен синтаксистік икемділікті рұқсат етеді.
Морфологиялық жүйе: Аффикстердің қолданылу ерекшеліктері
Қазақ тілі сияқты сундан тілі де агглютинативті тілдер қатарына жатады, бірақ олардың қосымшаларды жалғау әдістері мүлдем ерекшеленеді. Қазақ тілінде қосымшалар тек сөздің соңына жалғанатын суффикстерден тұрады. Ал сундан тілінде сөзжасам мен сөз түрлендіру үшін аффикстердің үш түрі де қолданылады:
- Префикстер (түбір алды қосымшалар): Мысалы, етістіктің белсенді (актив) формасын жасау үшін «N-» (мұндағы N мұрын жолы дауыссыздарына ауысады), ал ырықсыз (пассив) формасын жасау үшін «di-» префикстері қолданылады.
- Инфикстер (түбір ішіне кіретін қосымшалар): Бұл қазақ тіліне тән емес құбылыс. Мысалы, сундан тіліндегі «tulis» (жазу) сөзіне «-in-» инфиксі еніп, «tinulis» (жазылған) сөзіне айналады. Сондай-ақ көптік мағынаны беру үшін «-ar-» немесе «-al-» инфикстері қолданылады (мысалы, «bapa» – әке, «barapa» – әкелер).
- Суффикстер (түбір соңы қосымшалар): «-an», «-keun» сияқты қосымшалар арқылы сөз мағынасы толықтырылады.
Сонымен қатар, қазақ тіліндегі септік жалғаулары сундан тілінде мүлдем кездеспейді. Сундан тілінде септік жалғауларының орнын көмекші сөздер (септеуліктер) басады. Мысалы, қазақ тіліндегі барыс септігі (-ға/-ге, -қа/-ке) сундан тілінде «ka» шылауы арқылы, ал жатыс септігі (-да/-де) «di» немесе «dina» шылауы арқылы беріледі. Бұл грамматикалық сәйкестікті дұрыс қолданбау мәтіннің мағынасын толық бұрмалауы мүмкін.
Әлеуметтік регистрлер (Undak Usuk Basa): Тілдік этикет пен мәдениет
Сундан тілінің ең басты және маңызды лингвистикалық ерекшелігі – оның әлеуметтік регистрлерге бөлінуі. Сундан халқының мәдениетінде сөйлесушілердің жас ерекшелігі, әлеуметтік мәртебесі мен туыстық қатынасы тілдегі сөз таңдауын толық айқындайды. Бұл жүйе «Undak Usuk Basa» немесе «Tatakrama Basa» деп аталады. Тілде негізгі үш деңгей қолданылады:
1. Basa Loma (бейресми немесе қарапайым тіл): Жасы тең немесе кіші адамдармен, жақын достармен сөйлескенде қолданылады. Бұл деңгейдегі сөздер күнделікті тұрмыста жиі пайдаланылады.
2. Basa Lemes (сыпайы немесе құрмет деңгейі): Үлкен кісілерге, беделді тұлғаларға немесе бейтаныс адамдарға қатысты сөйлегенде қолданылатын жоғары этикет формасы.
3. Basa Lemes keur sorangan (өзіне арналған сыпайылық деңгейі): Сөйлесуші адам сыпайы сөйлесе отырып, өзі туралы айтқан кезде қолданатын, өзін кішіпейіл көрсетуге бағытталған ерекше лексикалық форма.
Аудармашы қазақ тіліндегі қарапайым «жеу» немесе «ішу» сөзін сундан тіліне аударғанда мәтіннің әлеуметтік контекстін ескеруі керек. Мысалы, қазақ тіліндегі «жеу» етістігі сундан тілінде: досыңызға қатысты «dahar», құрметті қонаққа немесе үлкен кісіге қатысты «tuang», ал өзіңіздің тамақ жегеніңіз туралы сыпайы айтқанда «neda» болып өзгереді. Осы нәзік айырмашылықтарды білмеу аударманың сапасыз әрі мәдени тұрғыдан қате болып шығуына әкеледі.
Мәдени локализация: Баламасы жоқ лексикамен жұмыс істеу әдістері
Географиялық орта мен тұрмыс-тіршілік тілдік бейнені қалыптастырады. Қазақстанның климаты, кең байтақ даласы, қысқы аязы мен көшпелі шаруашылығы сундан халқы тұратын Ява аралының тропикалық, ылғалды табиғаты мен күріш шаруашылығына негізделген отырықшы өмірінен мүлдем басқа. Бұл сөздік құрамдағы үлкен айырмашылықтарды тудырады.
Қазақ тіліндегі көшпелі тұрмысқа қатысты сөздерді, мысалы, «жайлау», «қыстау», «шаңырақ», «қымыз», «шұбат» сөздерін сундан тіліне тікелей аудару мүмкін емес. Бұл жағдайда аудармашы сипаттамалық аударма (descriptive translation) әдісін қолдана отырып, сундан оқырманына түсінікті сипаттама жазуы тиіс. Керісінше, сундан тіліндегі күріш шаруашылығына байланысты ұғымдарды («pare» – алқаптағы күріш, «beas» – шикі күріш, «sangu» – піскен күріш) қазақ тіліне аударғанда тек «күріш» деп аудару мағыналық тереңдікті жоғалтады. Аудармашы осындай мәдени баламасыз сөздерді мәтін астындағы сілтемелер немесе түсіндірме сөздік арқылы байытып отыруы қажет.
Аудармашыларға арналған кәсіби кеңестер мен практикалық нұсқаулар
Қазақ тілінен сундан тіліне аудару процесін жеңілдету және сапасын арттыру үшін келесі маңызды кеңестерді назарда ұстаған жөн:
- Мақсатты аудиторияны нақтылаңыз: Мәтін кімге бағытталған? Егер мәтін ресми құжат болса, Basa Lemes стилін қолданыңыз. Ал егер көркем әдебиет немесе бейресми сұхбат болса, сәйкесінше Basa Loma стилін таңдаңыз.
- Сөйлем мүшелерінің орнын автоматты түрде өзгертіңіз: Сөйлемді аударуды бастамас бұрын, қазақша сөйлемнің баяндауышын сунданша сөйлемнің ортасына (бастауыштан кейін) орналастыруды дағдыға айналдырыңыз.
- Көмекші тілдерді пайдаланыңыз: Қазақша-сунданша тікелей сөздіктер өте сирек кездесетіндіктен, күрделі сөздер мен терминдерді нақтылау үшін индонезия және ағылшын тілдеріндегі сөздіктерді көпір-тіл ретінде қолданыңыз.
- Мәдени адаптацияға мән беріңіз: Қазақ ұлттық тағамдары мен салт-дәстүрлерін аударғанда суреттеме немесе сипаттама беріп, оқырманның қабылдауын жеңілдетіңіз.
Қазақ және сундан тілдерінің салыстырмалы кестесі
Екі тілдің құрылымдық айырмашылықтарын жылдам салыстыру үшін төмендегі кестені негіз ретінде қолдануға болады:
| Көрсеткіш | Қазақ тілі | Сундан тілі |
|---|---|---|
| Грамматикалық топ | Түркі тілдері (Күшті агглютинация) | Австронезиялық тілдер (Орташа агглютинация) |
| Сөздердің орын тәртібі | SOV (Бастауыш - Толықтауыш - Баяндауыш) | SVO (Бастауыш - Баяндауыш - Толықтауыш) |
| Аффикстер түрі | Тек суффикстер (сөз соңына жалғану) | Префикстер, инфикстер, суффикстер және конфикстер |
| Септіктер саны | 7 септік (арнайы жалғаулары бар) | Септіктер жоқ (шылаулар мен көмекші сөздер) |
| Сыпайылық деңгейлері | Сен/Сіз формасымен шектеледі | Күрделі әлеуметтік тілдік деңгейлер (Tatakrama basa) |