Að þýða texta á milli tveggja tungumála sem eiga sér ólíkan uppruna og sögu er jafnan krefjandi verkefni. Þegar um er að ræða íslensku, norrænt mál af germönskum toga, og írsku (Gaeilge), keltneskt mál, standa þýðendur frammi fyrir sérstökum áskorunum. Þótt báðar þessar tungur falli undir indóevrópska málaætt og búi yfir flóknum málfræðikerfum, er uppbygging þeirra og setningaskipan verulega ólík. Þessi grein fjallar ítarlega um þann málfræðilega mun sem þýðendur þurfa að hafa í huga, helstu hindranir við þýðingu og hagnýt ráð til að tryggja hágæða og náttúrulega staðfæringu milli íslensku og írsku.
Setningaskipan: Frá SVO til VSO
Einn augljósasti og mikilvægasti munurinn á íslensku og írsku lýtur að setningaskipan. Íslenska flokkast sem SVO-mál (frumlag-sögn-andlag), þar sem sögnin fylgir yfirleitt á eftir frumlaginu í venjulegum fullyrðingarsetningum (t.d. „Ég les bókina“). Íslenska fylgir einnig V2-reglunni, sem þýðir að sögnin verður að vera í öðru sæti setningarinnar.
Írska er aftur á móti eitt af fáum málum í heiminum sem notar VSO-setningaskipan (sögn-frumlag-andlag). Þetta þýðir að sögnin kemur nánast undantekningarlaust fyrst í setningunni. Setningin „Ég les bókina“ verður á írsku „Léann mé an leabhar“ (bókstaflega: „Les ég bókina“). Fyrir þýðanda sem vinnur á milli þessara mála krefst þetta stöðugrar umhugsunar og endurskipulagningar á textanum. Ef þýtt er beint og orðaröðin ekki löguð að markmálinu verður útkoman ónáttúruleg eða algjörlega óskiljanleg. Þýðandi verður því að brjóta setningar upp og endurbyggja þær frá grunni til að tryggja flæði og málkennd.
Beygingarkerfi og föll
Bæði málin eru beygingarmál, en þróun þeirra hefur verið mismunandi. Íslenska hefur varðveitt fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) sem hafa mikil áhrif á beygingu nafnorða, lýsingarorða og greinisins. Beygingakerfi íslenskunnar er flókið og krefst nákvæmni varðandi stjórn fallsagna og forsetninga.
Írska hefur einnig beygingarkerfi, en það starfar á annan hátt. Í nútíma írsku er einkum talað um tvö virk föll: nefnifall (sem einnig gegnir hlutverki þolfalls) og eignarfall (tuiseal ginideach). Stundum er einnig talað um ávarpsfall (tuiseal gairmeach) og þágufall (tuiseal tabharthach) sem birtist eftir ákveðnum forsetningum. Munurinn liggur í því að þar sem íslenska breytir endingum orða til að sýna fall, notar írska oft breytingar á upphafsstaf orðsins ásamt breytingum inni í orðinu (innri beyging) til að tákna eignarfall. Þýðandi verður að átta sig á þessum ólíku aðferðum við að tjá málfræðileg tengsl til að forðast fallbeygingarvillur.
Upphafshljóðabreytingar (Initial Mutations) í írsku
Eitt sérstæðasta einkenni írsku – og annarra keltneskra mála – er fyrirbærið sem kallast upphafshljóðabreytingar (írska: claochlú). Þetta þýðir að fyrsti stafur nafnorðs eða sagnar breytist eftir því hvaða orð fer á undan. Breytingarnar skiptast í tvo flokka:
- Mýking (séimhiú): Þar sem bókstafnum 'h' er bætt við á eftir upphafsstafnum (t.d. breytist cat [köttur] í cat amháin en mo chat [kötturinn minn]).
- Nasalering/Samslökkvun (urú): Þar sem nýjum samhljóða er bætt framan við upphafsstafinn sem dempar upprunalega hljóðið (t.d. breytist cat í ár gcat [kötturinn okkar]).
Fyrir íslenskan þýðanda er þetta ein erfiðasta hindrunin. Íslenska breytir aðeins endingu orða (t.d. hestur -> hests -> hesti), en breytir aldrei upphafsstafnum á kerfisbundinn hátt. Þegar þýtt er yfir á írsku er algjörlega nauðsynlegt að ná valdi á reglunum um hvenær eigi að nota mýkingu og hvenær nasaleringu, þar sem rangt val getur gjörsamlega breytt merkingu setningarinnar eða gert textann óskiljanlegan.
Tvær mismunandi sagnir um að „vera“
Á íslensku notum við sögnina „að vera“ til að tákna tilvist, ástand eða skilgreiningu. Í írsku er þessu skipt upp á mun flóknari hátt með tveimur ólíkum sögnum sem báðar samsvara sögninni að vera:
- Bí (tá): Þessi sögn er notuð til að lýsa tímabundnu ástandi, staðsetningu, tilfinningum eða lýsingum (t.d. „Tá mé go maith“ – Ég er hress; „Tá an leabhar ar an mbord“ – Bókin er á borðinu).
- Is (Copula): Þessi sögn er notuð til að skilgreina eitthvað eða tengja nafnorð við annað nafnorð, lýsa varanlegu einkenni, þjóðerni eða starfi (t.d. „Is múinteoir mé“ – Ég er kennari; „Is mise Seán“ – Ég er Seán).
Að ruglast á þessum tveimur sögnum er algeng mistök hjá þeim sem ekki hafa málið að móðurmáli. Þegar þýtt er úr íslensku þarf þýðandinn að greina samhengi setningarinnar vandlega til að ákveða hvort sagnarinnar tá eða tengisagnarinnar is sé krafist á írsku.
Málkyn og greinir
Íslenska hefur þrjú kyn: karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn. Írska hefur hins vegar aðeins tvö kyn: karlkyn (firinscneach) og kvenkyn (baininscneach). Hvorugkynsnafnorð úr íslensku verða því annaðhvort að karlkyns- eða kvenkynsnafnorðum í írskri þýðingu, sem hefur keðjuverkandi áhrif á beygingu lýsingarorða og breytingar á upphafsstöfum.
Varðandi greininn er einnig mikilvægur munur. Íslenska notar eftirskeyttan greini (t.d. „hús-ið“), en hefur engan óákveðinn greini (eins og „a“ eða „an“ á ensku). Írska notar ákveðinn greini sem er settur fyrir framan nafnorðið (an í eintölu, na í fleirtölu eða eignarfalli eintölu kvenkyns). Eins og íslenska hefur írska engan óákveðinn greini (leabhar getur þýtt „bók“ eða „einhver bók“). Þegar þýtt er á milli málanna þarf að gæta þess að greinirinn valdi réttum upphafshljóðabreytingum á írsku nafnorðunum sem á eftir koma, en það fer eftir kyni nafnorðsins og falli.
Orðaforði, orðasambönd og menningarleg staðfæring
Bein þýðing á orðasamböndum milli íslensku og írsku leiðir sjaldan til góðrar niðurstöðu. Írska er rík af myndrænum orðatiltækjum og sagnorðasamböndum sem eiga sér djúpar rætur í sögu og menningu landsins. Sem dæmi má nefna hvernig tilfinningar eru tjáðar á írsku. Í stað þess að segja „Ég er hryggur“ eða „Ég er hræddur“ eins og á íslensku, er því lýst þannig á írsku að sorgin eða óttinn sé „á“ manni:
- „Tá brón orm“ (bókstaflega: „Sorg er á mér“ – Ég er sorgmæddur).
- „Tá eagla orm“ (bókstaflega: „Ótti er á mér“ – Ég er hræddur).
Þýðandi verður að þekkja þessi tilfinningasambönd og geta flutt þau yfir á náttúrulega íslensku (eða öfugt) án þess að missa merkingu eða blæbrigði textans. Enn fremur þarf að huga að menningarlegum hugtökum sem tengjast landbúnaði, veðurfari og sögu, sem bæði málin eiga mikið af en tjá á ólíkan hátt.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að ná sem bestum árangri þegar þýtt er á milli íslensku og írsku er gott að fylgja þessum hagnýtu ráðum:
- Forðastu bókstaflega þýðingu: Vegna mikils munar á orðaröð og málfræði er bókstafleg þýðing dæmd til að mistakast. Einbeittu þér að merkingu setningarinnar og endurskrifaðu hana samkvæmt reglum markmálsins.
- Notaðu áreiðanlegar orðabækur: Notaðu opinberar og viðurkenndar írskar orðabækur, svo sem teanglann.ie og foclóir.ie, til að sannreyna upphafshljóðabreytingar, málkyn og rétta notkun sagnanna tá og is.
- Gefðu gaum að samhengi: Margar írskar sagnir og orðasambönd breyta um merkingu eftir forsetningum sem þeim fylgja. Greindu samhengið vel áður en þú velur þýðingu.
- Lestu textann upphátt: Bæði íslenska og írska eiga sér sterka munntækni- og ljóðræna hefð. Með því að lesa þýdda textann upphátt má heyra hvort flæðið sé náttúrulegt og hvort setningarnar hljómi rétt fyrir innfæddan málhafa.
Að lokum krefst þýðing á milli íslensku og írsku ekki aðeins djúprar málfræðiþekkingar heldur einnig næms menningarlegs skilnings. Með því að virða sérstöðu beggja mála og vinna markvisst með ólíka uppbyggingu þeirra geta þýðendur brúað bilið milli þessara tveggja merku tungumála á áhrifaríkan hátt.