תרגם איסלנדית לצואנה - מתרגם מקוון חינם ודקדוק נכון | פרנקו תרגום

Þýðingar á milli tungumála sem eiga sér enga sameiginlega sögu, landfræðilega nálægð eða ættartengsl í málaættum eru meðal erfiðustu verkefna sem þýðendur standa frammi fyrir. Þýðing úr íslensku, sem er germanskt beygingamál talað á norðurslóðum, yfir í tsúana (einnig þekkt sem setswana), sem er bantúmál talað í suðurhluta Afríku, fellur sannarlega undir þennan flokk. Þessi tvö málbúnaðarkerfi starfa á gjörólíkum málfræðilegum forsendum og endurspegla menningarheima sem gætu varla verið fjær hvor öðrum. Í þessari grein verður kafað ofan í helstu áskoranirnar, málfræðilegan mun og hagnýt ráð sem þýðendur þurfa að hafa í huga til að skila nákvæmri og náttúrulegri þýðingu.

Málfræðilegur munur: Beygingakerfi gegn nafnorðaflokkum

Stærsta málfræðilega áskorunin við að þýða á milli íslensku og tsúana liggur í grundvallaruppbyggingu orða. Íslenska treystir að miklu leyti á beygingar (inflection). Nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og greinir beygjast í kyni (karlkyn, kvenkyn, hvorugkyn), tölu (eintala, fleirtala) og fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall, eignarfall). Að auki breytast sagnir eftir persónu, tölu, hætti og tíð.

Tsúana vinnur aftur á móti á allt annan hátt sem samskeytingarmál (agglutinative language) og styðst við flókið flokkakerfi nafnorða (noun class system). Í stað málfræðilegra kynja eins og í íslensku skiptast nafnorð í tsúana í yfir 15 mismunandi flokka, sem ráðast að miklu leyti af merkingarfræðilegum eiginleikum (t.d. flokkur fyrir fólk, flokkur fyrir dýr, flokkur fyrir tól og tæki, flokkur fyrir óhlutbundin hugtök). Hver flokkur hefur svo sitt eigið forskeyti í eintölu og fleirtölu. Þetta flokkakerfi stýrir öllu samræmi í setningunni í gegnum svokallað samræmi (concords). Ef nafnorðið er í tilteknum flokki verða sagnir, lýsingarorð og fornöfn sem tengjast því að taka á sig samsvarandi forskeyti. Fyrir vikið verður þýðandinn að bera kennsl á undirliggjandi flokk hvers hugtaks og tryggja að öll tengd orð samræmist því málfræðilega, sem er gjörólíkt því að laga orð að íslenskum fallbeygingum.

Sagnir, tíðir og sagnbeygingar

Íslenskar sagnir hafa ríkt beygingakerfi þar sem tíðir (nútíð og þátíð) og hættir (sagnbót, nafnháttur, viðtengingarháttur o.fl.) spila stórt hlutverk. Í tsúana eru sagnir hins vegar byggðar upp með því að skeyta saman mörgum mismunandi smáorðum og forskeytum við sagnrótina. Þessi forskeyti gefa til kynna frumlag, andlag, tíð, horf (aspect) og hátt.

Sérstaklega verður að gæta að „horfi“ sagnarinnar í tsúana. Bantúmál greina oft á milli þess hvort athöfn sé lokið, sé í gangi eða sé endurtekin á mun nákvæmari hátt en gert er með einföldum tíðum í íslensku. Þegar þýtt er úr íslensku þarf þýðandinn að lesa á milli línanna til að átta sig á samhengi athafnarinnar (til dæmis hvort verið sé að lýsa ástandi eða ferli) og velja viðeigandi sagnarskeyti í tsúana til að endurspegla þetta rétt. Einnig er mikilvægt að hafa í huga að tsúana notar oft tengisagnir (copula) sem breytast eftir flokki nafnorðsins, ólíkt einfaldri notkun sagnarinnar „að vera“ í íslensku.

Menningarleg staðfæring: Frá jöklum til savanna

Málfræði er aðeins hálf sagan; hinn helmingurinn er menningin sem málið sprettur úr. Íslenskt samfélag og tungumál eru djúpt mótuð af norrænum arfi, einangrun, sjávarútvegi, kulda, snjó, jöklum og eldfjöllum. Tsúana er aftur á móti málið sem tengist órjúfanlegum böndum við lífið á innsléttum Suður-Afríku, þar sem búfjárrækt (sérstaklega nautgripaeign) og landbúnaður hafa sögulega verið hornsteinar samfélagsins, og loftslag einkennist af þurrki og hita.

Dæmigerðar áskoranir við menningarlega staðfæringu eru meðal annars:

• Náttúrufyrirbæri: Hugtök yfir snjó, ís, jökla og veðurfyrirbæri á borð við „skafl“, „hálka“, „snjór“ eða „él“ eiga sér engar beinar hliðstæður í tsúana. Þýðandi þarf oft að grípa til lýsandi þýðinga eða útskýringa (t.d. að útskýra snjó sem „frosið regn“ eða nota lánsorð úr ensku ef við á). Á sama hátt eru hugtök í tsúana yfir mismunandi gerðir þurrka, jarðvegs eða staðbundinn dýra- og jurtagróður erfið viðureignar á íslensku.
• Búfjárrækt og nautgripir: Í tsúana er til gríðarlegur fjöldi sértækra orða yfir nautgripi byggt á litamynstri þeirra, aldri, kyni og hornalagi. Þetta endurspeglar mikilvægi kúa í hefðbundinni menningu þeirra. Íslenska hefur svipað ríkan orðaforða yfir hesta og sauðfé. Þegar þýtt er á milli þessara mála þarf stundum að finna skapandi hliðstæður eða einfalda textann til að forðast að merkingin glatist eða verði óskiljanleg.
• Félagsleg uppbygging og kurteisi: Í tsúana er virðing fyrir eldra fólki og yfirvöldum greypt inn í tungumálið með sérstökum ávarpsformum og beygingum. Íslenska er mjög jafnréttissinnað mál þar sem allir eru þéraðir örsjaldan og yfirleitt er talað við alla á sama milliliðalausa háttinn. Þýðandi úr íslensku yfir í tsúana verður að gæta þess að bæta við viðeigandi kurteisismálfari (t.d. notkun á orðinu „Dumela“ með viðeigandi viðskeytum eða titlum) svo textinn virki ekki dónalegur á tsúanamælanda.

Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar

To tryggja að þýðingin verði bæði nákvæm og skiljanleg er mælt með því að þýðendur fylgi þessum hagnýtu skrefum:

1. Greinið setningagerðina vel: Ekki reyna að þýða orð fyrir orð. Íslenskar setningar geta verið flóknar með löngum innskotssetningum og viðtengingarhætti. Í tsúana er oft betra að brjóta setningar upp í styttri og skýrari einingar þar sem tengsl á milli frumlags, sagnar og andlags eru skýr.
2. Notið ensku sem brúarmál með varúð: Þar sem fáar beinar orðabækur eru til á milli íslensku og tsúana þurfa þýðendur oft að styðjast við ensku sem millilið. Þetta getur leitt til þess að blæbrigði glatist. Þýðandinn verður að vera meðvitaður um villur sem geta myndast við þessa tvöföldu þýðingu og sannreyna merkinguna út frá upprunalega íslenska textanum.
3. Vinnið með móðurmálstölurum: Það er nánast ómögulegt fyrir þann sem ekki hefur tsúana að móðurmáli að ná fram öllum málfræðilegu samræmisformunum og menningarlegu blæbrigðunum fullkomlega. Yfirlestur og samstarf við innfæddan tsúanamælanda er lykilatriði til að tryggja gæði textans.
4. Haldið utan um hugtakasöfn: Vegna þess hve málin eru ólík er mikilvægt að byggja upp hugtakasafn (glossary) þar sem ákveðnar þýðingar á tæknilegum eða menningarlegum hugtökum eru skráðar til að tryggja samræmi í gegnum allan textann.

Að lokum má segja að þýðing úr íslensku yfir í tsúana krefjist notkunar á bæði djúpri málkunnáttu og miklu menningarlegu næmi. Með því að skilja muninn á beygingar- og samskeytingarmálum, virða flokkakerfi nafnorða í tsúana og brúa menningarheima norðurs og suðurs af kostgæfni, geta þýðendur búið til texta sem miðlar boðskapnum á skýran og áhrifaríkan hátt til móttakenda.