Азыркы ааламдашуу доорунда ар башка тил үй-бүлөлөрүнө кирген тилдердин ортосундагы байланыш өзгөчө мааниге ээ болууда. Алтай тилдер үй-бүлөсүнүн түрк тобуна кирген кыргыз тили менен индоевропа тилдер үй-бүлөсүнүн роман тобуна кирген галисий тилинин (Испаниянын Галисия аймагынын расмий тили) ортосундагы котормо процесси уникалдуу лингвистикалык жана маданий чакырыктарды камтыйт. Бул макалада кыргыз тилинен галисий тилине которуунун негизги лингвистикалык аспекттери, структуралык айырмачылыктар жана котормочулар үчүн зарыл болгон натыйжалуу кеңештер деталдуу талданат.
Лингвистикалык структуралардын өзгөчөлүктөрү: Сөз тартиби
Кыргыз жана галисий тилдеринин эң чоң айырмачылыгы алардын синтаксистик курулушунда жатат. Кыргыз тили — типтүү SOV (Субъект - Объект - Этиш) тили. Башкача айтканда, сүйлөмдүн ээси биринчи, андан кийин айкындооч мүчөлөр, ал эми кабардоочу этиш (баяндауыш) дайыма сүйлөмдүн аягында келет. Тескерисинче, галисий тили роман тилдерине мүнөздүү болгон SVO (Субъект - Этиш - Объект) синтаксистик моделин колдонот.
Бул айырмачылык котормочудан сүйлөмдүн структурасын толугу менен өзгөртүүнү талап кылат. Мисалы, кыргыз тилиндеги "Мен китепти окуп жатам" деген жөнөкөй сүйлөмдү галисий тилине түз сөзмө-сөз которгондо мааниси бузулат. Галисий тилинде бул "Eu leo o libro" (Мен окуйм китепти) деп түзүлүшү керек. Демек, котормочу кыргызча сүйлөмдү окуп жатканда этишти күтүп, андан кийин гана галисий тилиндеги сүйлөмдүн ортосуна жайгаштырууга машыгышы зарыл. Узун, татаал сүйлөмдөрдө бул процесс бир топ аналитикалык ой жүгүртүүнү талап кылат.
Агглютинативдүү жана флективдүү тилдердин кагылышуусу
Кыргыз тили агглютинативдүү тил болуп саналат, мында ар бир грамматикалык маани же категория негизги уңгуга аффикстердин (мүчөлөрдүн) тизмектелип жабышуусу аркылуу билдирилет. Мисалы, "досторумдан" деген сөз: дос (уңгу) + -тор (көптүк маани) + -ум (таандык маани) + -дан (чыгыш жөндөмөсү) болуп бөлүнөт. Бул жерде бир гана сөз бүтүндөй бир синтаксистик маалыматты ташыйт.
Ал эми галисий тили флективдүү тил болуп эсептелет. Мында грамматикалык маанилер сөздүн ички түзүлүшүнүн өзгөрүшү же көмөкчү сөздөр (өзгөчө предлогдор) аркылуу ишке ашат. Жогорудагы "досторумдан" деген сөз айкашы галисий тилинде "dos meus amigos" (de + os meus amigos) деп бир нече сөз аркылуу берилет. Кыргыз тилиндеги жөндөмө мүчөлөрүнүн (иликтен баштап курал жөндөмөгө чейин) маанилери галисий тилинде "de", "a", "en", "con", "por", "para" сыяктуу предлогдор менен алмаштырылат. Бул эквиваленттерди туура тандоо котормонун тактыгын камсыз кылат.
Грамматикалык род жана макалалардын (артиклдердин) маселеси
Кыргыз тилинин дагы бир маанилүү өзгөчөлүгү — анда грамматикалык роддун (гендердик айырмачылыктын) такыр жоктугу. Зат атоочтор да, ат атоочтор да эркек же аял деп бөлүнбөйт. Ал эми галисий тилинде ар бир зат атоочтун грамматикалык роду бар: эркек (masculino) жана аял (feminino). Бул роддор зат атоочтун алдында келген артиклдердин (o, a, os, as) жана сын атоочтордун формасын аныктайт.
Кыргыз тилинен галисий тилине которууда контекстти түшүнүү өтө маанилүү. Мисалы, кыргызча "ал мугалим" дегенди которгондо, мугалимдин эркек же аял экенин аныктоо керек. Эгер ал эркек болсо "el é profesor", ал эми аял болсо "ela é profesora" деп которулат. Эгер контекст белгисиз болсо, котормочу нейтралдуу же контекстке эң жакын вариантты тандап алууга мажбур болот. Мындан тышкары, галисий тилиндеги белгилүү жана белгисиз артиклдердин колдонулушу кыргыз тилиндеги табыш же илик жөндөмөлөрүнүн, ошондой эле "бир" деген сан атоочтун берилишине дал келиши мүмкүн.
Этиш системасынын татаалдыгы жана чактардын шайкештиги
Галисий тили этиштердин ийкемдүү жана бай системасына ээ. Анда индикатив (ачык ыңгай), субъюнкт (шарттуу-каалоо ыңгайы) жана императив (буйрук ыңгайы) сыяктуу ар кандай ыңгайлар бар. Өзгөчө субъюнкт (subxuntivo) ыңгайы галисий тилинде күмөн саноону, каалоону же гипотетикалык кырдаалдарды билдирүүдө өтө активдүү колдонулат. Кыргыз тилинде мындай маанилер көбүнчө "-са", "-се" мүчөлөрү, "балким", "эгер" деген сөздөр же этиштин аналитикалык формалары аркылуу берилет.
Ошондой эле, галисий тилинин уникалдуу өзгөчөлүгү — бул жекелик инфинитив (infinitivo persoal). Бул форма этиштин баштапкы формасына жак жак мүчөлөрүнүн уланышы менен түзүлүп, роман тилдеринде өтө сейрек кездешет (негизинен галисий жана португал тилдеринде гана бар). Бул форманы кыргыз тилине которууда чакчыл жана кыймыл атоочтук конструкцияларды колдонуу талап кылынат. Мисалы, "para comerdes" (силер жешиңер үчүн) деген сөз айкашы галисий тилинде кыска жана нуска берилсе, кыргыз тилине которгондо толук сүйлөмгө же татаал чакчыл айкашка айланат.
Маданий локализация жана эквивалентсиз лексика
Ар бир тил өз улутунун тарыхын, жашоо мүнөзүн жана баалуулуктарын чагылдырат. Кыргыз маданияты көчмөн турмуш, тоолуу аймактар жана мал чарбачылыгы менен тыгыз байланыштуу болсо, галисий маданияты Атлантика океанынын жээгиндеги деңизчилик, балыкчылык жана кельт маданиятынын калдыктары менен мүнөздөлөт. Бул эки башка дүйнө тааным эквивалентсиз лексиканын көп болушуна алып келет.
Маданий түшүнүктөрдү которуунун төмөнкүдөй натыйжалуу ыкмалары бар:
- Транслитерация же транскрипция: Улуттук тамак-аштардын, кийимдердин жана куралдардын аттарын галисий алфавитине ылайыктап жазуу (мисалы, "shyrdak" же "boz-ui"). Муну менен бирге тексттин шилтемесинде же кашаанын ичинде кыскача түшүндүрмө берүү сунушталат.
- Сүрөттөмө котормо: Маданий сөздүн маанисин галисий тилиндеги сөздөр менен чечмелеп берүү. Мисалы, "жайлоо" деген сөздү "pastos de montaña de verán" (жайкы тоо жайыттары) деп которууга болот.
- Функционалдык эквивалентти колдонуу: Эгерде максаттуу тилде толук дал келбесе да, окшош кызматты аткарган түшүнүк болсо, аны колдонуу.
Котормочулар үчүн практикалык сунуштар
Кыргыз тилинен галисий тилине сапаттуу которууну камсыз кылуу үчүн адистер төмөнкү эрежелерди сактоосу зарыл:
- Контекстке көңүл буруу: Сөзмө-сөз которуудан таптакыр качыңыз. Тексттин жалпы маанисин, автордун стилин жана аудиториянын өзгөчөлүктөрүн эске алып, трансформация ыкмаларын кеңири колдонуңуз.
- Сөздүктөр менен иштөө: Бул эки тилдин ортосундагы түз сөздүктөр өтө аз болгондуктан, ортомчу тилдерди (мисалы, испан же англис тилдерин) колдонууга туура келет. Бул учурда маанилик жоготууларды болтурбоо үчүн терминдерди бир нече булактан текшериңиз.
- Стилистикалык адаптация: Галисий тилиндеги тексттердин көркөмдүгүн, фразеологиялык айкаштарын жана синтаксистик ийкемдүүлүгүн сактоо үчүн роман тилдеринин жазуу стилин мыкты өздөштүрүү шарт.
Бул сунуштар кыргыз тилинен галисий тилине которуунун сапатын гана жогорулатпастан, эки маданияттын ортосундагы көпүрөнүн бекем болушуна шарт түзөт.