Монгол хэлнээс грек хэл рүү орчуулга хийх нь дэлхийн хоёр өөр бүс нутгийн сэтгэлгээний түүх, соёлын өвийг уулзуулж буй хэрэг бөгөөд үүнд хэл шинжлэлийн маш нарийн шийдлүүд шаардагддаг. Алтай язгуурын залгамал шинжтэй монгол хэл болон Энэтхэг-Европ язгуурын нэлээд нугархай шинжтэй грек хэлний хоорондох орчуулгын явцад гардаг хүндрэл бэрхшээл, тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замуудыг доор дэлгэрэнгүй авч үзэв. Мэргэжлийн орчуулагч хүн зөвхөн үгсийн сангийн дүйцлийг харахаас гадна өгүүлбэрийн синтаксис бүтэц, дүрмийн ангилал болон соёлын ухагдахууныг гүн гүнзгий ойлгож хөрвүүлэх шаардлагатай байдаг.
1. Синтакс Ба Өгүүлбэрийн Бүтэц: SOV-Оос SVO/VSO Руу Шилжих Нүсэр Ажиллагаа
Монгол хэл нь өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалын хувьд маш тогтвортой "Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн" буюу SOV (Subject-Object-Verb) гэсэн бүтэцтэй байдаг. Үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог бөгөөд туслах үйл үгс, нөхцөлүүдээр дамжуулан цаг, байдлыг илэрхийлдэг. Харин грек хэл нь "Эзэн бие - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун" (SVO) бүтцийг голчлон ашигладаг боловч өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал нь маш уян хатан байдаг. Грек хэлэнд үгийн төгсгөлийн хувирал, тийн ялгалаар тухайн үгийн өгүүлбэрт гүйцэтгэх үүргийг тодорхойлдог тул шаардлагатай тохиолдолд VSO (Verb-Subject-Object) эсвэл OVS (Object-Verb-Subject) бүтцийг ч чөлөөтэй ашиглаж, өгүүлбэрийн тодорхой хэсэгт ач важность өгөх боломжтой.
Орчуулагч монгол өгүүлбэрийн урт, нарийн нийлмэл бүтцийг грек хэл рүү хөрвүүлэхдээ шууд орчуулга хийхээс зайлсхийж, өгүүлбэрийн логик холбоосыг алдагдуулахгүйгээр богино бөгөөд тодорхой бүтцүүдэд хуваах шаардлагатай болдог. Монгол хэлний нөхцөлүүдээр заагдсан дагалдах өгүүлбэрүүдийг грек хэлний холбоос үг болон туслах өгүүлбэрүүд рүү оновчтой хуваарилах нь найруулга зүйн хувьд хамгийн чухал алхам юм. Мөн монгол хэлний дагавар үгс (postpositions) нь грек хэлэнд угтвар үгс (prepositions) болж хувирдаг тул үгийн дарааллыг бүрэн урвуулах хэрэгтэй болдог.
2. Дүрмийн Ангилал: Тийн Ялгал, Хүйс Ба Артиклийн Зөрүүг Арилгах Нь
Грек хэлний нэр үг, тэмдэг нэр, төлөөний үг болон тодорхойлогч гишүүд (артикль) нь хүйс (эрэгтэй, эмэгтэй, саармаг), тоо (ганц, олон) болон тийн ялгалаар (нэрлэх, харьяалах, заах, дуудах) хувирдаг. Монгол хэлэнд хүйсний ангилал байдаггүй бөгөөд тийн ялгалын систем нь нэр үгийн төгсгөлд залгагддаг бүтээврээр илэрдэг. Энэхүү бүтцийн зөрүү нь дараах хүндрэлүүдийг үүсгэдэг:
- Артикль ашиглах шийдвэр: Монгол хэлэнд артикль байхгүй тул тодорхойгүй байдлыг "нэг", "хэсэг" гэх мэт тооны үгээр, тодорхой байдлыг "өнөөх", "тухайн" гэсэн заах төлөөний үгээр илэрхийлдэг. Грек хэл рүү орчуулахдаа орчуулагч нэр үг бүрийн өмнөх тодорхой болон тодорхойгүй артиклийг грекийн дүрмийн дагуу оновчтой сонгох шаардлагатай.
- Хүйсний тохироо: Монгол хэлний "тэр" гэх төлөөний үгийг грек хэл рүү хөрвүүлэхэд контекстоос хамааран эрэгтэй (αυτός), эмэгтэй (αυτή), эсвэл саармаг (αυτό) хүйсийн аль нэгийг заавал сонгох хэрэгтэй болдог.
- Тийн ялгалын зөрүү: Монгол хэлний 7-8 тийн ялгалыг грек хэлний 4 тийн ялгал болон угтвар үгсийн хослолоор хэрхэн зөв илэрхийлэхийг шийдэх нь чухал. Жишээлбэл, монгол хэлний өгөх орших, гарах тийн ялгалуудыг грек хэлний заах болон харьяалах тийн ялгал дээр нэмэх нь тодорхой угтвар үгстэй дүйцүүлэн орчуулах шаардлага тулгардаг.
3. Үйл Үгийн Цаг, Байдал Ба Идэвхтэй/Идэвхгүй Хэвийн Хөрвүүлэг
Монгол хэлэнд үйл үгийн холбох болон төгсгөх нөхцөлүүд нь үйл явдлын дараалал, хамаарал, орон цагийн харьцааг маш нарийн заадаг. Грек хэлний үйл үг нь маш баялаг хувиралтай бөгөөд үйл үгийн цаг (одоо, өнгөрсөн, ирээдүй), байдал (үргэлжилсэн, төгссөн, тодорхойгүй), хэв (идэвхтэй, идэвхгүй) болон төлөвөөр (заах, хүсэх, тушаах гэх мэт) хувирдаг. Хөрвүүлэг хийхдээ дараах зүйлсийг анхаарах хэрэгтэй:
Монгол хэлний "уншиж байгаад ирсэн" гэх мэт хэлцийг грек хэл рүү хөрвүүлэхдээ тухайн үйл явдлын үргэлжлэх хугацаа болон дууссан эсэхийг заасан үйл үгийн байдлыг (aspect) зөв сонгож, грек хэлний холбоос үгс эсвэл үйлт нэрийн тусламжтайгаар нарийн илэрхийлэх шаардлагатай байдаг. Үйл үгийн хэвийг солих, ялангуяа монгол хэлний бусдын эрхшээлд орох байдлыг илэрхийлэхдээ грек хэлний идэвхгүй хэвийг (passive voice) зөв ашиглах нь найруулгын хувьд маш чухал. Мөн монгол хэлний үйлт нэр, үйлт тэмдэг нэрүүдийг грек хэлний цаг хугацааны болон шалтгаант туслах өгүүлбэрүүд рүү задлан хөрвүүлэхэд утга санаа илүү тодорхой болдог.
4. Соёлын Ялгаа Ба Идиомын Хөрвүүлэг: Нүүдэлчин Сэтгэлгээнээс Далайн Иргэншил Рүү
Хэл гэдэг бол тухайн ард түмний соёлын толь юм. Монгол хэл нь мал аж ахуй, байгаль дэлхий, нүүдлийн амьдралтай холбоотой өвөрмөц үг хэллэг, зүйр цэцэн үг, хэлц үгсээр баялаг. Жишээлбэл, "морь", "мал"-тай холбоотой маш олон төрлийн нарийн нэршил, нас, зүсийг заасан үгсийг суурин иргэншилтэй грек хэл рүү орчуулахад шууд тохирох үг олддоггүй. Үүнийг тайлбарлахын тулд дүйцүүлэх арга эсвэл нэмэлт тайлбартай орчуулгыг ашигладаг.
Харин грек хэл нь далайн соёл, хөдөө аж ахуй (чидун жимс, усан үзэм гэх мэт), одон орон, философ болон үнэн алдартны шашны уламжлалтай нягт холбоотой байдаг. Монгол хэлнээс грек хэл рүү орчуулахдаа эдгээр соёлын ялгаатай байдлыг тооцож, уншигчдад ойлгомжтой бөгөөд агуулгыг гажуудуулахгүй байх нутагшуулах (localization) стратегийг хэрэглэнэ. Жишээ нь, монгол хэлний "цагаан идээ" гэх ойлголтыг грек хэл рүү шууд орчуулбал уншигчдад ойлгомжгүй тул сүүн бүтээгдэхүүн гэх ерөнхий нэр томьёо эсвэл тухайн орны соёлын ижил төстэй бүтээгдэхүүнтэй дүйцүүлж орчуулах нь зүйтэй. Үүний адил грекийн домог зүйн болон шашны хэллэгүүдийг монгол хэлний буддын эсвэл бөө мөргөлийн соёлтой шууд дүйцүүлэх нь утгын алдаанд хүргэж болзошгүй тул төвийг сахисан орчуулгын стратегийг сонгох нь зүйтэй.
5. Орчуулгын Чанарыг Сайжруулах Мэргэжлийн Практик Зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс грек хэл рүү өндөр түвшинд орчуулга хийхэд дараах практик алхмуудыг дагахыг зөвлөж байна. Үүнд:
- Хөрвүүлгийн төлөвлөгөө гаргах: Орчуулгыг эхлэхээс өмнө эх бичвэрийн ерөнхий агуулга, зорилтот уншигчдын онцлогийг тодорхойлж, хэрэглэх нэр томьёоны жагсаалтыг бэлтгэх.
- Синтаксийн дахин бүтэцчлэл хийх: Монгол хэлний урт өгүүлбэрүүдийг грек хэлний уншигчдад хялбар хүртэгдэхүйц байдлаар хувааж, зөв холбоос үгсийг ашиглах.
- Нэр үгийн хүйс болон артиклийг хянах: Эх бичвэрт байхгүй хүйсийн ангилал болон тодорхой байдлыг грек хэлний дүрмийн дагуу тухай бүрд нь шалгах.
- Соёлын дүйцлийг ашиглах: Шууд орчуулахад утга алдагдах хэлцүүдийг грек хэлний ижил утгатай соёлын илэрхийллээр орлуулах.
- Мэргэжлийн редактор болон хянан тохиолдуулагч ажиллуулах: Грек хэлийг эх хэл шигээ эзэмшсэн хэл шинжлэлийн мэргэжилтнээр эцсийн найруулгыг хянуулах нь алдаагүй чанартай бүтээл гаргах гол үндэс юм.
Эдгээр дүрмийг баримталснаар орчуулагч хоёр хэлний хоорондох бүтцийн болон соёлын гүүрийг зөв зүйтэй барьж, уншигчдад байгалийн мэт сонсогдох чанартай эх бэлтгэх боломжтой болно. Орчуулга хийх бүртээ хэлний дагалдах баялаг хэрэгслүүдийг оновчтой хослуулж ашиглах нь амжилтын түлхүүр мөн.