Глобалдашуу жана эл аралык мамилелердин жигердүү өнүгүшү менен ар кыл тил топторуна кирген тилдердин ортосундагы котормо кызматына болгон суроо-талап өсүүдө. Бул контекстте түрк тилдеринин кыпчак тобуна кирген кыргыз тилинен индоевропа тил үй-бүлөсүнүн индоарий тобуна кирген урду тилине которуу процесси өзгөчө илимий жана практикалык кызыгууну туудурат. Бул эки тил структуралык, генеалогиялык жана морфологиялык жактан бири-биринен кыйла айырмаланат. Ошол эле учурда, тарыхый байланыштар, диний ортоктук жана араб-фарсы лексикасынын таасири тилдердин ортосундагы айрым окшоштуктарды шарттайт. Төмөндө кыргыз тилинен урду тилине сапаттуу которуунун негизги аспектилерин, кыйынчылыктарын жана практикалык сунуштарын кеңири талдайбыз.
Грамматикалык түзүлүштүн айырмачылыктары: Агглютинация жана Флексия
Кыргыз тили — агглютинативдүү тил. Мында сөз жасоо жана сөз өзгөртүү негизге мүчөлөрдүн ырааттуу түрдө жалганышы аркылуу ишке ашат. Ар бир мүчө бир гана грамматикалык маанини туюнтат жана сөз уңгусу өзгөрүүгө учурабайт. Ал эми урду тили — флективдүү-аналитикалык тил. Урду тилинде сөз өзгөртүүдө ички флексия (уңгунун ичиндеги тыбыштардын өзгөрүшү) жана жардамчы сөздөр, предлог-постпозициялар өзгөчө ролду ойнойт. Котормочу кыргыз тилиндеги узун мүчөлөр тизмегин урду тилинин аналитикалык конструкцияларына туура өткөрө билиши керек. Мисалы, кыргыз тилиндеги «келтирилгендиктен» деген бир гана сөз курамындагы мүчөлөрү менен себеп-натыйжа байланышын билдирсе, урду тилинде бул маанини берүү үчүн бир нече сөздөн турган татаал аналитикалык түзүлүш колдонулат.
Грамматикалык род (жыныс) категориясынын таасири
Кыргыз тилинде грамматикалык род (жыныс) категориясы таптакыр жок. Зат атоочтор да, аларды аныктап турган сын атоочтор да, кыймыл-аракетти билдирген этиштер да жыныска бөлүнбөйт. Тескерисинче, урду тилинде грамматикалык род системасы өтө өнүккөн жана милдеттүү болуп саналат. Урду тилинде бардык зат атоочтор эркек (мужской/muzakkar) жана аял (женский/muannas) родуна бөлүнөт. Бул айырмачылык котормодо төмөнкүдөй кыйынчылыктарды жаратат:
- Макулдашуу: Урду тилинде сүйлөмдөгү этиш, сын атооч жана шилтеме ат атоочтор зат атоочтун родуна карап өзгөрөт. Кыргыз тилинен урду тилине которууда ар бир зат атоочтун родун так аныктап, сүйлөмдү грамматикалык жактан туура куруу зарыл.
- Контексттик аныктоо: Кыргыз тилиндеги «ал» ат атоочу эркекке да, аялга да, жансыз нерсеге да тиешелүү. Урду тилине которгондо контекстке карап «وہ» (voh) ат атоочун колдонуу менен бирге, этиштин аягындагы роддук мүчөлөр (мисалы, «کرتا ہے» - эркек үчүн кылат, «کرتی ہے» - аял үчүн кылат) аркылуу так көрсөтүлүшү шарт.
Синтаксис жана сүйлөмдүн курулушу
Бактыга жараша, кыргыз жана урду тилдери сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби боюнча окшоштукка ээ. Эки тил тең SOV (Subject-Object-Verb / Ээ-Айкындооч мүчөлөр-Баяндооч) тибине кирет. Башкача айтканда, сүйлөмдүн башында ээ, ортосунда толуктооч же башка айкындоочтор, ал эми аягында этиш (баяндооч) келет. Бирок бул жалпы окшоштуктун ичинде бир топ өзгөчөлүктөр бар. Урду тилинде сүйлөм ичиндеги логикалык басымды өзгөртүү үчүн сөздөрдүн тартиби эркин курулушу мүмкүн, бирок стандарттуу жазуу тилинде структура катуу сакталат. Ошондой эле, урду тилиндеги эргативдик конструкция (эгер этиш өткөн чакта жана өтмө болсо, ээнин артынан «نے» (ne) мүчөсү жалганат) кыргыз тилинин тартибинен кыйла айырмаланат. Кыргыз тилиндеги табыш жөндөмөсүндөгү сөздөр урду тилинде тиешелүү постпозициялар менен берилет.
Этиштик системалар жана татаал этиштер
Кыргыз тили этиштин чактары, мамилелери жана ыңгайлары боюнча абдан бай тутумга ээ. Өзгөчө кыймыл-аракеттин мүнөзүн билдирген чакчыл жана көмөкчү этиштердин айкалышы (мисалы, «жазып жиберди», «окуп чыкты», «бара жатат») кыргыз тилинин өзгөчөлүгү болуп саналат. Урду тилинде да ушуга окшош татаал этиштик конструкциялар (Compound Verbs) бар. Мисалы, урду тилиндеги «کر دینا» (kar dena - кылып жиберүү) же «लिख लेना» (likh lena - жазып алуу) сыяктуу этиштер кыргыз тилиндеги көмөкчү этиштердин функциясын аткарат. Бирок бул конструкциялардын маанилик нюанстары дайыма эле дал келе бербейт. Котормочу эки тилдеги көмөкчү этиштердин модалдык жана аспекттик маанилерин терең түшүнүп, синонимдик катарларды туура тандашы керек.
Лексикалык окшоштуктар жана маданий реалийлер
Кыргыз жана урду тилдеринин лексикасында араб жана фарсы тилдеринен кирген орток сөздөр арбын. Бул негизинен ислам дини, илим, билим, маданият жана коомдук турмушка тиешелүү сөздөр. Мисалы:
- Кыргызча: китеп — Урдуча: کتاب (kitaab)
- Кыргызча: дүйнө — Урдуча: دنیا (dunya)
- Кыргызча: саат — Урдуча: ساعت (sa'at / убакыт маанисинде)
- Кыргызча: адабият — Урдуча: ادب (adab / адабият, адеп маанисинде)
Мындай орток сөздөрдүн болушу котормочунун жумушун жеңилдеткенсигени менен, «котормочунун жалган достору» (false friends) деген кубулуштан сактануу керек. Айрым сөздөр кыргыз тилинде бир маанини билдирсе, урду тилинде мааниси жарым-жартылай өзгөрүп кеткен же башка контекстте колдонулат. Маданий реалийлерди (мисалы, кыргыздын улуттук тамак-аштары, каада-салттары, кийим-кечелери) урду тилине которууда транслитерациялоо жана шилтемелер аркылуу түшүндүрмө берүү ыкмаларын колдонуу натыйжалуу. Тескерисинче, урду маданиятына тиешелүү түшүнүктөрдү да кыргыз окурманына ылайыкташтыруу талап кылынат.
Котормочулар үчүн практикалык кеңештер жана сунуштар
Кыргыз тилинен урду тилине которуунун сапатын жогорулатуу үчүн төмөнкү эрежелерди сактоо сунушталат:
- Маанилик бүтүндүктү сактоо: Сөзмө-сөз которуудан качыңыз. Тексттин жалпы контекстин түшүнүп, аны урду тилинин стилистикалык эрежелерине ылайык табигый угула тургандай кылып кайра куруңуз.
- Роддук жана сандык келишимдерди текшерүү: Урду тилиндеги тексттин грамматикалык жактан тууралыгын камсыздоо үчүн зат атоочтордун родуна карата этиштердин жана сын атоочтордун өзгөрүшүн кылдат текшериңиз.
- Урду тилинин сылыктык деңгээлин эске алуу: Урду тилинде сылыктыктын (Adab) бир нече деңгээли бар. Сүйлөмдө колдонулган этиштин формалары жана ат атоочтор («آپ» - Сиз, «تم» - сен) тексттин расмий же расмий эмес мүнөзүнө жараша тандалышы керек.
- Сөздүктөр жана кошумча куралдар: Котормо учурунда бир гана электрондук котормочулар менен чектелбестен, эки тилдин тең академиялык сөздүктөрүн, синонимдер сөздүгүн жана контексттик издөө куралдарын колдонуңуз.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен урду тилине которуу — бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, эки башка тилдик дүйнө таанымдын ортосундагы көпүрө куруу процесси. Котормочудан эки тилдин тең грамматикалык кылдаттыктарын, синтаксистик өзгөчөлүктөрүн жана маданий баалуулуктарын терең билүү талап кылынат. Жогоруда айтылган эрежелерди жана нюанстарды эске алуу менен даярдалган котормо максаттуу аудиторияга түшүнүктүү жана табигый жетет.