Utangulizi wa Lugha na Muktadha wa Kitamaduni
Ulimwengu wa utafsiri unazidi kupanuka kila uchao kutokana na utandawazi na uhusiano wa kitamaduni, kibiashara na kiteknolojia kati ya maeneo tofauti duniani. Katika muktadha huu, kutafsiri kutoka lugha ya Kiswahili kwenda lugha ya Kisundani (Sundanese) ni mchakato unaovutia sana kiisimu. Kiswahili, ikiwa lugha ya Kibantu inayozungumzwa zaidi katika eneo la Afrika Mashariki na Kati, ina sifa ya kuwa lugha ya kiunganishi inayotumia mfumo wa ngeli. Kwa upande mwingine, Kisundani ni lugha ya Kiaustronesia inayozungumzwa na zaidi ya watu milioni arobaini katika kisiwa cha Java nchini Indonesia. Ingawa lugha hizi mbili zina asili tofauti kabisa za kifamilia na kijiografia, mchakato wa utafsiri kati yake unahitaji uelewa wa kina sio tu wa maneno, bali pia wa mifumo ya kitamaduni na kisarufi inayotawala lugha zote mbili.
Changamoto Kuu za Kimuundo na Kisarufi
Kutafsiri Kiswahili hadi Kisundani kunakabiliwa na changamoto kubwa za kisarufi kutokana na tofauti za kimuundo. Kiswahili ni lugha inayotegemea sana viambishi (agglutinative language) ambapo maneno mengi, hasa vitenzi, yanajengwa kwa kuunganisha viambishi awali na viambishi tamati vinavyowakilisha nafsi, wakati, na ngeli ya nomino. Mfumo huu wa ngeli za nomino (kama vile A-WA, U-I, KI-VI) ni uti wa mgongo wa sarufi ya Kiswahili.
Kwa upande mwingine, lugha ya Kisundani haina mfumo wa ngeli za nomino kama ulivyo katika Kiswahili. Ingawa Kisundani pia hutumia viambishi (affixes kama vile prefixes, suffixes, na infixes) kubadilisha maana ya maneno, utaratibu wake wa upatanisho wa kisarufi (grammatical agreement) ni tofauti kabisa. Mtafsiri anapaswa kuwa mwangalifu sana anapohamisha dhana za Kiswahili zenye upatanisho tata wa kisarufi kwenda katika muundo rahisi zaidi lakini wenye nuances tofauti katika Kisundani.
Katika sintaksia au mpangilio wa sentensi, lugha zote mbili kwa kawaida hufuata mfumo wa Kiima-Kitenzi-Yambwa (Subject-Verb-Object au SVO). Hata hivyo, Kisundani kina unyumbulifu mkubwa ambapo muundo wa Kitenzi-Kiima-Yambwa (VSO) unaweza kutumika ili kuleta msisitizo maalum au kuonyesha heshima. Kuelewa ni lini na jinsi gani ya kubadilisha mpangilio huu katika Kisundani ni muhimu ili kuhakikisha kuwa tafsiri inasomeka kwa mtiririko wa asili na sio kama tafsiri ya neno kwa neno.
Mfumo wa Ngazi za Heshima katika Kisundani (Undak-Usuk Basa)
Moja ya nuances ngumu zaidi na muhimu zaidi katika lugha ya Kisundani ni mfumo wa ngazi za kijamii na heshima katika mazungumzo, unaojulikana kama Undak-Usuk Basa au Tatakrama Basa. Tofauti na Kiswahili ambapo heshima inaonyeshwa kwa kiwango kikubwa kupitia maneno kama "shikamoo", matumizi ya viwakilishi vya wingi kama "ninyi/wao", au lugha ya adabu ya kawaida, Kisundani kina mifumo kamili ya msamiati tofauti kulingana na uhusiano kati ya mzungumzaji na msikilizaji.
Mtafsiri lazima achague kiwango sahihi kati ya viwango hivi vikuu vya lugha ya Kisundani:
- Kasar au Loma (Lugha ya Kawaida/Isiyo Rasmi): Hutumika kati ya marafiki wa karibu, watu wa umri sawa, au wakati wa kuzungumza na watu wa ngazi ya chini kijamii au umri mdogo.
- Lemes au Halus (Lugha ya Heshima/Rasmi): Hutumika wakati wa kuzungumza na wazee, viongozi, wageni, au watu wenye hadhi ya juu. Kiwango hiki kimegawanyika zaidi katika lugha ya kumheshimu mwingine (lemes keur batur) na lugha ya kujinyenyekeza mwenyewe (lemes keur sorangan).
- Sedang au Panengah (Kiwango cha Kati): Hutumika kuonyesha heshima ya kiasi bila kuwa rasmi sana.
Wakati wa kutafsiri kutoka Kiswahili, mtafsiri anapaswa kuchambua muktadha wa maandishi ya asili. Kwa mfano, ikiwa maandishi ya Kiswahili ni hotuba rasmi au barua ya kibiashara, tafsiri ya Kisundani lazima iandikwe kwa kutumia kiwango cha heshima cha Lemes. Ikiwa ni mazungumzo ya kawaida kwenye hadithi au riwaya, matumizi ya Loma yanaweza kufaa zaidi. Matumizi ya kiwango kisicho sahihi yanaweza kuonekana kama utovu wa nidhamu au mzaha katika utamaduni wa Wasundani.
Changamoto za Kimsamiati na Tafsiri ya Kitamaduni
Tafsiri ya hali ya juu inahitaji zaidi ya kubadilisha maneno; inahitaji ujanibishaji wa kitamaduni (cultural localization). Kiswahili kimejaa dhana zinazotokana na mazingira ya Afrika Mashariki, historia ya Waswahili, na utamaduni wa Kibantu na Kiislamu. Kwa mfano, maneno kama "ujamaa", "harambee", "ubani", au vyakula kama "ugali" na "sukumawiki" hayana maneno yanayolingana moja kwa moja katika Kisundani.
Katika kukabiliana na changamoto hizi, mtafsiri anaweza kutumia mbinu zifuatazo:
- Kutohoa na Kueleza (Borrowing with Explanation): Kuhifadhi neno la asili la Kiswahili na kuongeza maelezo mafupi ya mabano katika Kisundani ili msomaji aelewe muktadha.
- Tafsiri ya Kidhana (Conceptual Translation): Kutafuta dhana inayokaribiana katika utamaduni wa Kisundani. Kwa mfano, dhana ya ushirikiano wa kijamii ya "Harambee" inaweza kufananishwa kwa karibu na utamaduni wa Gotong Royong katika jamii za Kiindonesia ikijumuisha Wasundani.
- Kubadilisha Methali na Misemo: Methali za Kiswahili kama "Polepole ndio mwendo" au "Mchelea mwana kulia hulia yeye" hazipaswi kutafsiriwa neno kwa neno. Mtafsiri lazima atafute methali zinazolingana katika Kisundani (paribasa au babasan) zinazobeba falsafa na ujumbe uleule.
Mchakato wa Utafsiri: Hatua kwa Hatua
Ili kuhakikisha tafsiri yenye ufanisi na usahihi mkubwa kutoka Kiswahili kwenda Kisundani, ni muhimu kufuata hatua zifuatazo za kimfumo:
- Uchambuzi wa Maandishi ya Asili (Source Text Analysis): Soma maandishi ya Kiswahili kwa makini ili kuelewa ujumbe mkuu, toni ya mwandishi, malengo ya maandishi, na hadhira lengwa.
- Kubainisha Istilahi (Terminology Mapping): Tambua maneno muhimu ya kiufundi, misemo ya kitamaduni, na majina ya kipekee, kisha tafuta visawe vyake vinavyofaa katika lugha ya Kisundani kabla ya kuanza kutafsiri sentensi nzima.
- Kuandaa Rasimu ya Kwanza (Drafting): Anza kutafsiri kwa kuzingatia maana ya jumla na mtiririko wa sentensi katika Kisundani, huku ukichagua kiwango sahihi cha heshima (Tatakrama Basa).
- Uhariri na Ulinganishaji (Editing and Comparison): Linganisha rasimu ya Kisundani na maandishi ya asili ya Kiswahili ili kuhakikisha kuwa hakuna taarifa iliyopotea, iliyoongezwa bila sababu, au iliyopotoshwa.
- Kusahihisha na Kujiridhisha (Proofreading and Polishing): Soma maandishi ya Kisundani yenyewe kama maandishi huru. Hakikisha kuwa lugha inatiririka vizuri na inasomeka kwa urahisi kwa mzungumzaji wa asili wa Kisundani bila kuonekana kama kazi iliyotafsiriwa moja kwa moja.
Ushauri na Mbinu kwa Watafsiri
Kwa watafsiri wanaotaka kubobea katika kazi hii ya kipekee, kuna mambo kadhaa ya kuzingatia ili kuboresha ujuzi wao. Kwanza, ni muhimu kuendelea kusoma maandishi ya aina mbalimbali katika lugha zote mbili ili kujenga msamiati mpana na kuelewa jinsi lugha hizi zinavyobadilika kulingana na wakati na teknolojia. Pili, matumizi ya zana za tafsiri za kompyuta (CAT Tools) yanaweza kusaidia kuhakikisha uthabiti wa istilahi, lakini mtafsiri hapaswi kutegemea mifumo ya utafsiri wa mashine (kama vile Google Translate) kwa sababu mifumo hii mara nyingi inashindwa kutambua na kutofautisha viwango vya heshima vya Kisundani (Lemes na Loma), jambo ambalo linaweza kusababisha makosa makubwa ya kiutamaduni na kiitikadi. Hatimaye, ushirikiano na wasemaji wa asili wa lugha lengwa (native speakers) wakati wa kufanya mapitio ni njia bora zaidi ya kuhakikisha ubora wa hali ya juu na uaminifu wa kazi ya tafsiri.