Häzirki wagtda dünýä medeniýetleriniň we ykdysadyýetleriniň biri-biri bilen ysnyşykly baglanyşmagy, dürli dil maşgalalaryna degişli bolan dilleriň arasyndaky terjime işleriniň ähmiýetini has-da artdyrýar. Türki diller maşgalasynyň oguz şahasyna degişli bolan türkmen dili we semit dilleri maşgalasyna girýän, emma latyn elipbiýini ulanýan, araplardan gözbaş alýan malta dili özboluşly gurluşy we aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Bu iki diliň arasynda ýokary hilli terjime amala aşyrmak üçin lingwistik gurluşyň, sintaksisiň we leksikanyň düýpli tapawutlaryny öwrenmek wajypdyr.
Sintaktik Tapawutlar we Söz Tertibi
Terjime işinde duş gelýän ilkinji we iň uly kynçylyklaryň biri söz tertibiniň tapawutlylygydyr. Türkmen dili agglýutinatiw (goşulmaly) dil bolup, sintaktik gurluşy taýdan subýekt-obyekt-işlik (SOV) yzygiderliligine eýerýär. Ýagny, sözlemde esasy habar (işlik) hemişe sözlemiň ahyrynda ýerleşýär. Malta dili bolsa sintaktik gurluşy boýunça köplenç subýekt-işlik-obyekt (SVO) söz tertibini ulanýar we käwagt sözlemiň urgusyna görä bu tertip üýtgäp bilýär.
Meselem, türkmen dilindäki «Men kitaby okadym» diýen sözlem malta diline terjime edilende, sözleriň tertibi «Jiena qrajt il-ktieb» (Men okadym kitaby) görnüşinde bolmalydyr. Bu ýerde işligiň we obyektiň ýerini dogry kesgitlemek, terjime edilýän tekstiniň malta dilinde tebigy hem-de düşnükli ýaňlanmagyny üpjün edýär. Terjimeçi türkmen dilindäki çylşyrymly we uzyn sözlemleri malta diline geçirende, olary gysga we logiki taýdan yzygiderli böleklere bölmegi başarmalydyr.
Grammatik Jyns we San Ulgamy
Türkmen dilinde grammatik jyns kategoriýasy ýokdur. Sözler we atlar aýal ýa-da erkek jynsyna bölünmeýär. Emma malta dilinde grammatik jyns örän uly rol oýnaýar. Malta dilindäki atlar we sypatlar erkek (maskulin) we aýal (feminin) jynslaryna bölünýär. Bu bolsa türkmen dilinden malta diline terjime edilende ýörite ünsi talap edýär. Çünki diňe bir atlar däl, eýsem olary kesgitleýän sypatlar we işlikler hem jynsa görä üýtgemelidir.
Bulardan başga-da, malta dilinde san kategoriýasy hem has çylşyrymlydyr. Malta dilinde diňe bir birlik we köplük sany bolman, eýsem jübütlik (dual) sany hem bardyr. Jübüt bolan zatlar (mysal üçin, gözler, eller, aýaklar ýa-da käbir wagt ölçegleri) aýratyn goşulmalar we grammatik gurluşlar arkaly aňladylýar. Türkmen dilinde köplük sany ulanmak ýeterlik bolsa, malta diline terjimede sözüň asyl manysyna seredip, jübütlik san formasyny ulanmak zerurdyr.
Semit we Roman-German Leksikasynyň Utgaşmasy
Malta dili taryhy taýdan arap diliniň siçiliýa şiwesinden gelip çykan hem bolsa, asyrlar boýunça italýan, siçiliýa we iňlis dilleriniň güýçli täsirine düşüpdir. Şu sebäpli häzirki malta diliniň söz baýlygy iki uly gatlaga bölünýär: semit (arap) gözbaşly sözler we roman-german (italýan, iňlis) gözbaşly sözler. Dini, maşgala, tebigat we gündelik durmuş bilen baglanyşykly sözler köplenç semit asyllydyr. Ylym, tehnologiýa we häzirki zaman düşünjeleri bolsa italýan hem-de iňlis dillerinden alnandyr.
Türkmen dilinden terjime edilende, sözüň haýsy ugurda ulanylýandygy örän möhümdir. Mysal üçin, abstrakt düşünjeleri ýa-da resmi terminleri terjime etmek üçin malta dilindäki roman gözbaşly alternatiwleri saýlamak has amatly bolup biler. Ýönekeý gündelik gepleşikler üçin bolsa semit gözbaşly sözleri ulanmak maslahat berilýär. Terjimeçi tekstiniň stilistik aýratynlygyna görä dogry sözleri saýlamagy başarmalydyr.
Malta Dilinde Artikllaryň we Sözönleriniň Ulanylyşy
Malta dilinde arap diline meňzeş kesgitleme artikli («il-» ýa-da sözüň baş harpyna görä üýtgeýän görnüşleri) bar. Türkmen dilinde bolsa munuň ýaly makala (artikl) ýokdur. Kesgitliligi we nämälimliligi aňlatmak üçin türkmen dilinde «bir» sözi ýa-da düşüm goşulmalary ulanylýar. Malta diline terjime edilende bolsa, atyň öňünde kesgitleme artikliniň saýlanyşy we onuň ýazylyş kadalary (mysal üçin, «il-ktieb» - kitap, ýöne «ix-xemx» - gün) doly berjaý edilmelidir. Mundan başga-da, sözönleri köplenç atlar we artikller bilen goşulyp ýazylýar, bu bolsa fonetik we ortografik üýtgeşmelere sebäp bolýar.
Medeni we Idiomatik Terjime Maslahatlary
Her bir diliň özüne degişli nakyllary, atalar sözleri we idiomatik aňlatmalary bar. Türkmen medeniýetine degişli käbir düşünjeleri Malta jemgyýetine düşündirmek üçin göni terjimeden gaça durmalydyr. Malta dili Ortaýer deňziniň medeniýetini, katolik hristiançylyk däplerini we taryhy tejribelerini özünde jemleýär. Türkmen dilindäki yslam däp-dessurlary ýa-da göçme durmuşy bilen baglanyşykly idiomalary malta diline geçirende, olaryň Malta medeniýetindäki ekwiwalentlerini tapmak ýa-da düşündirişli terjime usulyny ulanmak zerurdyr.
Sözme-söz terjime köplenç manynyň bozulmagyna sebäp bolýar. Terjimeçi ilki bilen sözlemiň we tutuş abzasynyň manysyny doly özleşdirip, soňra ony malta diliniň grammatik we stilistik kadalaryna laýyklykda gaýtadan gurmalydyr. Malta okyjysy üçin tekst tebigy, ýeňil we ýakymly bolup görünmelidir.
Terjimeçiler üçin Esasy Maslahatlar
- Sözme-söz terjimeden gaça duruň: Malta we türkmen dilleriniň söz tertibi dürli bolandygy sebäpli, her bir sözlemi manysyna görä täzeden düzüň.
- Grammatik jynsa üns beriň: Türkmen dilinde jyns kategoriýasynyň ýoklugyny göz öňünde tutup, malta diline terjime edilende atlara, sypatlara we işliklere dogry jyns goşulmalaryny saýlaň.
- Leksikanyň gözbaşyny kesgitläň: Tekst resmi ýa-da tehniki bolsa, malta dilindäki roman-german gözbaşly sözleri, durmuşy we medeni bolsa semit gözbaşly sözleri ulanmaga çalşyň.
- Artikllary dogry ulanyň: Malta diliniň kesgitleme artikliniň ulanylyş kadalaryny ýatdan çykarmaň we fonetik utgaşyklary berk berjaý ediň.
- Medeni ekwiwalentleri ulanyň: Nakyllary we idiomalary göni terjime etmän, olaryň malta medeniýetindäki manydaşlaryny tapyň.
Netijede, türkmen dilinden malta diline terjime etmek diňe bir sözlük ulanmak bilen çäklenmän, eýsem iki dürli medeniýetiň we dil maşgalasynyň arasynda köpri gurmagy aňladýar. Terjimeçileriň çuňňur lingwistik bilimi, medeni duýgurlygy we söz baýlygyny saýlamak ukyby bu ugurdaky üstünligiň esasy kepilidir.