די לינגוויסטישע און קולטורעלע באגעגניש צווישן יידיש און באסניש שטעלט מיט זיך פאר אן אויסערגעוויינלעכן אינטעלעקטואלן שטעג פאר יעדן פראפעסיאנעלן איבערזעצער. פון איין זייט געפינט זיך יידיש – די היסטארישע שפראך פון די אשכנזישע יידן, א גערמאנישער דיאלעקט מיט א ריזיקער צאל העברעאיש-ארמישע (לשון-קודשדיקע) און סלאווישע עלעמענטן, וואס ווערט געשריבן אינעם העברעאישן אלפאבעט. פון דער אנדערער זייט האבן מיר באסניש – א דרום-סלאווישע שפראך מיט א רייכער היסטארישער השפעה פון דער אטאמאנישער אימפעריע, וואס פארמאגט פילע אריענטאליזמען (ווערטער פון טורקישן, אראבישן און פערסישן אפשטאם) און ניצט בעיקר דעם לאטינישן שריפט. די איבערזעצונג צווישן די צוויי שפראכן פאדערט א ספעציפישן צוגאנג וואס גייט ווייטער פון בלויז ווארט-ביי-ווארט קאנסערוואציע.
סינטאקטישע סטרוקטורן און דער שטרענגער ווארט-סדר
איינער פון די גרעסטע גראמאטישע אונטערשיידן צווישן יידיש און באסניש ליגט אין דער סטרוקטור פונעם זאץ און אינעם ווארט-סדר. יידיש איז, ביז א געוויסן גראד, א "V2" שפראך (Verb-Second). דאס מיינט אז דאס קאניוגירטע ווערב מוז שטענדיק זיין דער צווייטער לאגישער עלעמענט אין א הויפט-זאץ. אויב מען הויבט אן דעם זאץ מיט אן אדווערב אדער אן אנדער זאצגליד, פאסירט אן אינווערסיע (דער סוביעקט גייט נאכן ווערב).
באסניש, ווי אנדערע סלאווישע שפראכן, האט ניט קיין שטרענגן V2 כלל. דער ווארט-סדר אין באסניש איז מער פלעקסיבל און ווערט קאנטראלירט דורך דער פראגמאטיק פונעם זאץ און דעם טראפ (Functional Sentence Perspective). באטראכט דעם פאלגנדן ביישפיל:
יידיש: "נעכטן האב איך געזען דעם נייעם בוך אין דער ביבליאטעק." (דאס ווערב "האב" קומט גלייך נאך "נעכטן").
אויף באסניש קען דער זאץ פארמולירט ווערן אויף עטלעכע וועגן:
- "Juče sam vidio novu knjigu u biblioteci." (דער מערסט נאטירלעכער און נייטראלער סדר).
- "Novu knjigu sam juče vidio u biblioteci." (פארשטארקט דעם פאקוס אויפן בוך).
- "U biblioteci sam juče vidio novu knjigu." (פארשטארקט דעם ארט ווו די אקציע האט פאסירט).
פארן איבערזעצער איז וויכטיק ניט נאכצולויפן דעם יידישן סינטאקס בלינדערהייט, נאר צו רעקונסטרואירן דעם זאץ אין באסניש לויט די פליסיקע געזעצן פון דעם סלאווישן ווארט-סדר, כדי דער לייענער זאל ניט פילן קיין פרעמדע גערמאנישע קאנסטיטואציע.
די קאזוסן-סיסטעם און מארפאלאגישער אפשייד
יידיש האט מיט דער צייט פאראיינפאכט איר גראמאטישע פאל-סיסטעם. הגם עס עקזיסטירן נאך פאל-אונטערשיידן ביי די ארטיקלען און פארשידענע פראנאמען (נאמינאטיוו, דאטיוו און אקוזאטיוו), זענען זיי אפט פארוואשן אין די מזרח-יידישע דיאלעקטן. באסניש, פארקערט, היט אפ א קאמפלעקסע סלאווישע דעקלינאציע מיט זיבן קאזוסן (Nominativ, Genitiv, Dativ, Akuzativ, Vokativ, Instrumental, Lokativ).
דאס מיינט אז יעדער נאמען, אדיעקטיוו און פראנאם אין באסניש מוז זיך בייגן לויטן פאסיקן קאזוס וואס ווערט באשטימט דורך די ווערבן אדער די פרעפאזיציעס אינעם זאץ. א באזונדערע שוועריקייט שטעלט פאר די איבערזעצונג פון פרעפאזיציעס. א יידישע פרעפאזיציע ווי "מיט" נעמט תמיד דעם דאטיוו, אבער איר באסנישער עקוויוואלענט "sa" אדער "s" פארלאנגט דעם אינסטרומענטאל-קאזוס. דער איבערזעצער מוז דעריבער דורכפירן א גאנצע מארפאלאגישע רעקאנסעפטואליזאציע ביי יעדן זאץ.
צוגאב צו דעם, מוז מען באטראכטן דעם ווערבאלן אספעקט (Glagolski aspekt) אין באסניש. יעדער פעולה-ווערב האט א דורכגעפירטע פארם (Perfektivan) און אן אומדורכגעפירטע פארם (Imperfektivan). אין יידיש ווערט דאס אפט אויסגעדריקט דורך אדווערבן אדער ספעציפישע קאמבינאציעס (ווי "געבן א שרייב" קעגן "שרייבן"). דער איבערזעצער מוז גוט פארשטיין די סעמאנטיק פון דער אקציע אין יידישן מקור כדי צו קלייבן דעם געהעריקן אספעקט אויף באסניש.
לעקסיקאלישע קעגנזאצן: העברעאיזמען קעגן באסנישע אריענטאליזמען
די יידישע שפראך פארמאגט אן אינערלעכן לעקסיקאלישן רייכטום וואס שטאמט פון איר דואליסטישער נטור: דער גערמאנישער יסוד פאר טאגטעגלעכע אקציעס און דער העברעאיש-ארמישער יסוד פאר אבסטראקטע, רוחניותדיקע אדער עמאציאנעלע באגריפן. אינטערעסאנטערהייט, פארמאגט באסניש אן ענלעכן פענאמען. כאטש זי איז א סלאווישע שפראך, האט באסניש אינטעגרירט א ריזיקע צאל אריענטאליזמען (Turcizmi, Arabizmi, Persizmi) צוליב די יארהונדערטער פון דער אטאמאנישער הערשאפט.
דערפאר קען א קלוגער איבערזעצער אפט ניצן באסנישע אריענטאליזמען צו רעפרעזענטירן די ספעציפישע קולטורעלע ווארימקייט און קאנטעקסט פון די יידישע העברעאיזמען. אט זענען עטלעכע ביישפילן וואס צייגן די מעגלעכע עקוויוואלענטן:
| יידישער ארגינאל | באסנישער ליטערארישער טערמין | קולטורעלער אריענטאלישער עקוויוואלענט |
|---|---|---|
| מזל (Mazel) | Sreća | Kismet / Nafaka |
| שכל (Sekhel) | Razum / Inteligencija | Pamet / Akli |
| חוצפה (Khutspeh) | Drskost / Bezobrazluk | Inat / Drskost |
| אמת (Emes) | Istina | Hak (רעליגיעזער אמת) |
| דאגה (Dajgeh) | Briga / Sekiracija | Dert / Briga |
דער באשלוס צי צו ניצן א ריין סלאוויש ווארט אדער אן אריענטאליזם ווענדט זיך אינעם נוסח פונעם טעקסט. אין א היסטארישן אדער ליטערארישן קאנטעקסט וועט דער באסנישער טורקיזם ברענגען דעם לעזער פיל נענטער צו דער אטמאספערע פונעם יידישן שטעטל, ווייל ביידע שפראכן טיילן דעם קולטורעלן רייכטום פון מזרח-אייראפעאישע און אזיאטישע השפעות.
פראקטישע עצות פארן איבערזעצונג-פראצעס
אויב איר פלאנט איבערצוזעצן א ליטערארישן אדער היסטארישן טעקסט פון יידיש אויף באסניש, זענען דא עטלעכע וויכטיקע עצות וואס איר מוזט נעמען אין באטראכט:
- פארשטייט דעם קאנטעקסט פונעם שרייבער: יידישע ליטעראטור איז אפט אנגעפילט מיט רעליגיעזע באגריפן (ווי "שבת", "יום-טוב", "כשר"). אין באסניש דארף מען די דאזיקע טערמינען איבערגעבן מיט פארזיכטיקייט, אפטמאל דורך דערקלערונגען אדער דורך ניצן ספעציפישע יידישע באסנישע קולטור-ווערטער וואס זענען באקאנט אין סאראיעווא.
- ניצט די היסטארישע ספניאלישע קוועלער: די יידישע קהילה אין באסניע האט היסטאריש גערעדט לאדינא (דזשודעא-שפאניש). פילע יידישע באגריפן זענען שוין לאנג אינטעגרירט געווארן אינעם באסנישן לעקסיקאן דורך די לאדינא-רעדנער אין סאראיעווא. א קוק אין די דאזיקע קוועלער קען געבן גאר גוטע לעקסיקאלישע לייזונגען.
- באהאנדלונג פון פאמיליארקייט: סיי יידיש און סיי באסניש האבן א ספעציפישע סיסטעם פאר דיסטאנץ און דרך-ארץ (דו/איר אין יידיש, און ti/Vi אין באסניש). פארזיכערט זיך אז די דיאלאגן אין דער איבערזעצונג היטן אפ די גענויע סאציאלע דינאמיק צווישן די כאראקטערן.
- פארמיידט דאס אומנויטיקע דייטשמעריש: יידיש איז ניט קיין דייטש. אן איבערזעצער וואס פרובירט איבערצוזעצן יידיש ווי עס וואלט געווען מאדערנע דייטש, וועט פארלירן דעם גאנצן טעם פונעם טעקסט. מען מוז געפינען דעם ספעציפישן מזרח-יידישן זאלץ און אים אריינפירן אינעם באסנישן טעקסט.
סך-הכל
איבערזעצן פון יידיש אויף באסניש איז אן ארבעט וואס פאדערט פיל מער ווי בלויז צוויי-שפראכיקייט. עס איז אן אמתע קולטורעלע פארמיטלונג. דורך פארשטיין די סינטאקטישע געזעצן, די מארפאלאגישע פליכטן און די היסטארישע קולטור-באגעגנישן צווישן די שפראכן, קען דער איבערזעצער שאַפֿן א באסנישן טעקסט וואס אטעמט מיט דער נשמה פונעם יידישן ארגינאל, בשעת ער היט אפ די פליסיקייט און שיינקייט פון דער באסנישער שפראך.