די קונסט פון איבערזעצונג איז פיל מער ווי בלויז דאָס איבערטראָגן ווערטער פֿון איין שפּראַך צו אַן אַנדערער; עס איז אַ פּראָצעס פֿון בויען בריקן צווישן פֿאַרשיידענע קולטורן, געשיכטעס און וועלט-באַנעמונגען. ווען מיר רעדן וועגן דער איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף האַוסאַ, טרעפֿן מיר זיך מיט צוויי שפּראַכן וואָס קומען פֿון אינגאַנצן פֿאַרשיידענע משפּחות און קולטור-ספֿערעס. ייִדיש, אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע העברעיִשע, סלאַווישע און ראָמאַנישע השפּעות, טראָגט מיט זיך די רייכע געשיכטע פֿון אשכנזישן ייִדנטום. פֿון דער אַנדערער זייט, איז האַוסאַ אַן אַפֿראָאַזיאַטישע שפּראַך (פֿון דער טשאַדישער גרופּע), וואָס ווערט גערעדט פֿון צענדליקער מיליאָנען מענטשן אין מערב-אַפֿריקע, ספּעציעל אין ניגעריע און ניזשער, און זי איז שטאַרק געבינדן מיט דער איסלאַמישער קולטור און לאָקאַלע טראַדיציעס. דער אַרטיקל וועט דאָקומענטירן די וויכטיקסטע אַספּעקטן פֿון איבערזעצן צווישן ייִדיש און האַוסאַ, אָנווייזן אויף די הויפּט-אַתגרים און געבן פּראַקטישע עצות פֿאַר פֿאַכמאַן איבערזעצער.
די לינגוויסטישע אונטערשיידן צווישן ייִדיש און האַוסאַ
צו פֿאַרשטיין די שוועריקייטן אין איבערזעצונג, מוז מען ערשט אַנאַליזירן די סטרוקטור פֿון ביידע שפּראַכן. ייִדיש ניצט אַ סובקאָניוקטיוו סיסטעם, אַ גערמאַנישע וואָרט-אָרדענונג (אָפט SVO אָדער V2 אין הויפּט-זאַצן) און אַ קאָמפּלעקסע גראַמאַטיקאַלער גענדער-סיסטעם (זכר, נקבה און נייטראַל). די שפּראַך פֿאַרמאָגט אויך אַ גרויסע צאָל העברעיִשע און סלאַווישע עלעמענטן וואָס ווירקן אויף דעם טאָן און רעגיסטער.
אין קעגנזאַץ צו ייִדיש, איז האַוסאַ אַ טאָנאַלע שפּראַך. דאָס מיינט אַז די הויך אָדער נידעריק קול-שטים (pitch) קען ענדערן דעם באַדייט פֿון אַ וואָרט אינגאַנצן. פֿאַר אַן איבערזעצער איז דאָס וויכטיק צו וויסן, ווייַל אַפילו אויב מיר שרייבן בלויז טעקסט, מוז דער איבערזעצער פֿאַרשטיין ווי אַזוי די ווערטער קלינגען אין די אויערן פֿון אַ געבוירענעם האַוסאַ-רעדנער. דערצו, האָט האַוסאַ צוויי גראַמאַטיקאַלע גענדערס (זכר און נקבה) אָבער קיין נייטראַל, וואָס מאַכט די אַדזשעקטיוו-קאָנסענסוס (agreement) פֿאַרשיידן פֿון ייִדיש.
גראַמאַטיקאַלע אַספּעקטן: קאָנדזשוגאַציע און צייט-סיסטעמען
די גראַמאַטיק פֿון ייִדיש איז באַזירט אויף גערמאַנישע יסודות מיט אָנשפּאַרן פֿון סלאַווישע שפּראַכן. צום ביישפּיל, די רייכע סיסטעם פֿון פּרעפֿיקסן (ווי "צע-", "פֿאַר-", "אָפּ-") גיט דעם ווערב אַ ספּעציפֿישן אַספּעקט אָדער קאַנאָטאַציע. דאָס פֿאָדערט פֿונעם איבערזעצער אַ פֿײַנעם חוש צו געפֿינען די פּינקטלעכע באַדייטונגען. אין האַוסאַ זענען די גראַמאַטיקאַלע קאַטעגאָריעס פֿון אַספּעקט און צייט (tense and aspect) פֿאַראייניקט אין אַן איינציקער סיסטעם וואָס ווערט אויסגעדריקט דורך פּערזענלעכע פּראָנאָמענס. צום ביישפּיל, די פֿאָרעם פֿונעם פּראָנאָם ענדערט זיך לויט דעם צי די אַקציע איז פֿולשטענדיק (perfective), אומפֿולשטענדיק (imperfective), אָדער אויב עס רעדט זיך וועגן אַ געוווינהייט אָדער צוקונפֿט. די ווערבן אַליין בלייבן אָפֿט אומגעביטן, וואָס איז דער קעגנזאַץ פֿון די שטאַרקע און שוואַכע ווערבן אין ייִדיש. אַ פֿאַכמאַן איבערזעצער מוז קענען דעקאָדירן די פֿילפֿאַכיקע באַדייטן פֿון די ייִדישע ווערב-פּרעפֿיקסן און זיי רעפּרעזענטירן ריכטיק דורך די האַוסאַ אַספּעקט-מאַרקערס.
קולטורעלע לאָקאַליזאַציע און די ראָלע פֿון רעליגיע
רעליגיע שפּילט אַ פֿונדאַמענטאַלע ראָלע אין ביידע שפּראַכן, וואָס שפּיגלט זיך אָפּ אין זייער וואָקאַבולאַר. ייִדיש איז דורכגעדרונגען מיט לשון-קודש (העברעיִש און אַראַמיש) ווערטער וואָס באַשרייבן ייִדישע מנהגים, רעליגיעזע באַגריפֿן און טאָג-טעגלעכן לעבן. ווערטער ווי "מצוה", "שבת", "טרייף", "חלה" אָדער "קדושה" האָבן נישט קיין גלייכע עקוויוואַלענטן אין האַוסאַ.
פֿון דער אַנדערער זייט, איז האַוסאַ טיף משפּיע פֿון דער איסלאַמישער טראַדיציע, און אַ גרויסער טייל פֿון איר וואָקאַבולאַר, ספּעציעל אין געביטן פֿון מאָראַל, רעכט און רעליגיע, קומט פֿון אַראַביש. פֿאַר אַן איבערזעצער שטעלט דאָס מיט זיך מיט אַן אינטערעסאַנטן אַתגר: ווי אַזוי איבערצוזעצן אַ ייִדישן רעליגיעזן באַגריף אויף האַוסאַ אָן אים צו "פֿאַר-איסלאַמיזירן"? פֿאַרשטייט זיך אַז ניצן די דירעקטע אַראַביש-האַוסאַ ווערטער קען מאַכן דעם טעקסט מער פֿאַרשטענדלעך פֿאַר די לייענער, אָבער עס קען אויך טוישן דעם אָריגינעלן ייִדישן רעליגיעזן קאָנטעקסט. אין אַזעלכע פֿאַלן מוז דער איבערזעצער באַשליסן צי צו ניצן דעסקריפּטיווע איבערזעצונג (באַשרייבן דעם באַגריף מיט עטלעכע ווערטער) אָדער איבערנעמען דאָס וואָרט און צוגעבן אַן ערקלערונג.
די שוועריקייטן מיט מעטאַפֿאָרן און אידיאָמען
יעדער שפּראַך פֿאַרמאָגט אירע אייגענע אידיאָמען און מעטאַפֿאָרן וואָס שפּיגלען אָפּ די סביבֿה און געשיכטע פֿון די מענטשן וואָס רעדן זי. ייִדישע אידיאָמען קומען אָפט פֿון דעם מזרח-אייראָפּעיִשן לעבן אָדער פֿון תּנ"כישע מעשיות. צום ביישפּיל, די פֿראַזע "לייגן קאָפּ אין דער ערד" אָדער "מאַכן אַ טעאַטער" מוזן איבערגעזעצט ווערן לויט זייער באַדייט און נישט וואָרט-ביי-וואָרט.
האַוסאַ, ווידער, ניצט אַ סך מעטאַפֿאָרן וואָס זענען פֿאַרבונדן מיט דער נאַטור, אַגריקולטור און לאָקאַלע חיות פֿון מערב-אַפֿריקע. איבערזעצן אַ ייִדישן אידיאָם וואָרט-ביי-וואָרט אויף האַוסאַ וועט קלינגען מאָדנע און אומפֿאַרשטענדלעך. די בעסטע סטראַטעגיע פֿאַר דעם איבערזעצער איז צו זוכן אַן עקוויוואַלענטן אידיאָם אין האַוסאַ וואָס טראָגט דעם זעלבן עמאָציאָנעלן אָדער קאָגניטיוון ווערט, אַנשטאָט צו פּרוּוון ראַטעווען די פּינקטלעכע ווערטער פֿונעם אָריגינאַל.
שריפֿט-סיסטעמען און טיפּאָגראַפֿיע: פֿון רעכטס-צו-לינקס אויף לינקס-צו-רעכטס
נאָך אַ וויכטיקער אַספּעקט וואָס איבערזעצער מוזן באַטראַכטן איז די טעכנישע און טיפּאָגראַפֿישע זייט פֿון די צוויי שפּראַכן. ייִדיש ווערט געשריבן מיט ייִדישע אותיות (אַ מאָדיפֿיצירטער העברעיִשער אַלף-בית) פֿון רעכטס צו לינקס (RTL). דאָס הייסט אַז די גאַנצע אויסלייג-סביבֿה און פֿאָרמאַטירונג מוז זיין צוגעפּאַסט צו דער ריכטונג פֿון דער שפּראַך.
ביי האַוסאַ איז די סיטואַציע מער קאָמפּליצירט און היסטאָריש אינטערעסאַנט. טראַדיציאָנעל איז האַוסאַ געשריבן געוואָרן מיט דער "אַדזשאַמי" (Ajami) שריפֿט, וואָס איז אַ מאָדיפֿיקאַציע פֿונעם אַראַבישן אַלף-בית, אויך געשריבן פֿון רעכטס צו לינקס. אָבער אין דער מאָדערנער תּקופֿה ווערט די שפּראַך מערסטנס געשריבן אין דער "באַקאָ" (Boko) שריפֿט, וואָס איז באַזירט אויפֿן לאַטיינישן אַלפֿאַבעט און ווערט געשריבן פֿון לינקס צו רעכטס (LTR). דאָס מיינט אַז ביי אַן איבערזעצונג-פּראָיעקט פֿון ייִדיש אויף האַוסאַ (מאָדערנער Boko), דאַרף מען נישט בלויז איבערזעצן די ווערטער, נאָר אויך איבערקערן די גאַנצע אויסשטעלונג (layout) פֿונעם דאָקומענט אָדער דער וועבזייטל פֿון RTL צו LTR. דאָס קען שאַפֿן טעכנישע פּראָבלעמען מיט די בינעם-עלעמענטן, טאַבעלעס און פֿאָרמאַטירונג, און דער איבערזעצונג-פּראָיעקט מוז האָבן אַ גוטן פֿאַרשטאַנד אין דיגיטאַלישע אויסלייג-פּלאַטפֿאָרמעס.
מאָדערנע טערמינאָלאָגיע און דיגיטאַלע שפּראַך-געצייג
אין דער הײַנטיקער דיגיטאַלער וועלט מוזן ביידע שפּראַכן זיך צופּאַסן צו נײַע טעכנאָלאָגיעס, וויסנשאַפֿט און מאָדערנע באַגריפֿן. ייִדיש האָט אַנטוויקלט אַ רייכע טערמינאָלאָגיע דורך אַקאַדעמישע אינסטיטוציעס ווי דער ייִוואָ (YIVO) און דורך דעם טאָג-טעגלעכן לעבן פֿון חסידישע קהילות וואָס ניצן די שפּראַך אַלס הויפּט-מיטל פֿאַר קאָמוניקאַציע. האַוסאַ, פֿון דער אַנדערער זייט, אַדאָפּטירט אָפֿט ענגלישע ווערטער פֿאַר מאָדערנע טעכנאָלאָגיעס אָדער שאַפֿט נײַע ווערטער דורך קאָמפּאָזיציע (נעאָלאָגיזמען). ווען מען איבערזעצט טעקסטן וואָס באַהאַנדלען טעכנאָלאָגיע אָדער מאָדערנע אינדוסטריעס, מוז דער איבערזעצער זיין באַקאַנט מיט די לעצטע דיקציאָנערן און שפּראַך-רעסורסן אין ביידע זייטן. דיגרעס פֿון סטאַנדאַרטן קען שאַפֿן אַ טעקסט וואָס קלינגט קינסטלעך אָדער פֿאַרעלטערט פֿאַר דעם הײַנטיקן האַוסאַ-רעדנער.
סטראַטעגיעס פֿאַר פֿאַכמאַן איבערזעצער
כדי דורכצופֿירן אַן ערפֿאָלגרייכע איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף האַוסאַ, זענען דאָ עטלעכע פּראַקטישע סטראַטעגיעס וואָס קענען העלפֿן דעם פּראָפֿעסיאָנאַל:
- שאַפֿן אַ גלאָסאַר פֿון טערמינען: איידער מען הייבט אָן די אַרבעט, איז וויכטיק צו באַשטימען ווי אַזוי מען וועט איבערזעצן שליסל-ווערטער וואָס האָבן נישט קיין דירעקטן עקוויוואַלענט. דאָס וועט גאַראַנטירן קאָנסיסטענץ איבערן גאַנצן דאָקומענט.
- ניצן פּיוואָט-שפּראַכן (Pivot Languages): ווייל עס זענען כּמעט נישטאָ קיין דירעקטע ייִדיש-האַוסאַ ווערטערביכער, מוז דער איבערזעצער אָפט ניצן ענגליש אָדער דייטש ווי אַ מיטל-שפּראַך. מען דאַרף אָבער זיין אָפּגעהיט נישט צו פֿאַרלירן די ייִדישע ניואַנסן אין דעם צוויי-פֿאַכיקן איבערזעצונג-פּראָצעס.
- קאָנסולטירן מיט קולטור-עקספּערטן: ביידע שפּראַכן פֿאַרמאָגן קולטור-ספּעציפֿישע עלעמענטן. אַ פֿאַרבינדונג מיט אַ געבוירענעם האַוסאַ-רעדנער און אַ ייִדיש-קענער קען פֿאַרמיידן קריטישע טעותים אין פֿאַרשטאַנד.
- באַטראַכטן דעם ציל-עולם: צי איז דער טעקסט געווידמעט פֿאַר אַן אַקאַדעמישן קרייז, צי פֿאַרן ברייטן עולם? דאָס וועט באַשטימען די מדרגה פֿון פֿאָרמאַליטעט און די ברירה פֿון ווערטער אין האַוסאַ.
סך-הכל און אויספֿיר
די אַרבעט פֿון איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף האַוסאַ איז אַ גרויסער אינטעלעקטואַלער און קולטורעלער אַתגר. זי פֿאָדערט נישט בלויז אַ טיפֿע לינגוויסטישע קענטשאַפֿט, נאָר אויך אַ גרויסע מאָס פֿון עמפּאַטיע צו די מענטשן הינטער די שפּראַכן. מיט די רעכטע סטראַטעגיעס, פֿאָרשונג און רעספּעקט פֿאַר די אייגנאַרטיקייטן פֿון ביידע וועלטן, קענען איבערזעצער שאַפֿן קלאָרע, פּינקטלעכע און עמאָציאָנעל-רעזאָנירנדיקע איבערזעצונגען וואָס ברענגען די צוויי ווייטע קולטורן נענטער צוזאַמען.