Լեզվաբանական թարգմանությունը սոսկ բառերի փոխարինումը չէ մեկ այլ լեզվի համարժեքներով, այլ երկու տարբեր մշակույթների և մտածողության համակարգերի միջև կամուրջների կառուցում: Հայերենից ֆիններեն թարգմանությունը ներկայացնում է առանձնահատուկ բարդություն և հետաքրքրություն, քանի որ այս երկու լեզուները պատկանում են լիովին տարբեր լեզվաընտանիքների: Հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ է, իսկ ֆիններենը պատկանում է ուրալյան լեզվաընտանիքի ֆիննո-ուգրական խմբին: Այս հոդվածում մանրամասն կվերլուծենք այս երկու լեզուների միջև առկա կառուցվածքային տարբերությունները, թարգմանական հիմնական մարտահրավերներն ու արդյունավետ մեթոդները:
Գենետիկական և Տիպաբանական Տարբերություններ
Հայերենն ու ֆիններենն ունեն տարբեր ձևաբանական կառուցվածքներ: Չնայած երկու լեզուներն էլ լայնորեն կիրառում են կցական (ագլյուտինատիվ) տարրեր, դրանց իրացման եղանակները տարբեր են: Ֆիններենը խիստ ագլյուտինատիվ լեզու է, որտեղ բառարմատին հաջորդաբար ավելանում են տարբեր քերականական իմաստներ կրող վերջավորություններ (ածանցներ): Հայերենը, թեև պատմական զարգացման ընթացքում ձեռք է բերել ագլյուտինատիվության որոշակի նշաններ (հատկապես հոլովման և խոնարհման համակարգում), իր հիմքում պահպանում է հնդեվրոպական թեքական (ֆլեկտիվ) կառուցվածքի տարրերը: Սա նշանակում է, որ թարգմանիչը պետք է կարողանա հայերենի նախադասության կառուցվածքային վերլուծական տարրերը (օժանդակ բայեր, նախդիրներ) վերածել ֆիններենի համապատասխան սինթետիկ (կցական) ձևերի:
Հոլովական Համակարգերի Բախումը. 7-ն Ընդդեմ 15-ի
Թարգմանության ընթացքում ամենամեծ մարտահրավերներից մեկը հոլովական ձևերի ճիշտ փոխադրումն է: Արդի արևելահայերենն ունի 7 հոլով, մինչդեռ ֆիններենն աչքի է ընկնում իր հարուստ հոլովական համակարգով՝ ունենալով 15 պաշտոնական հոլով: Այս տարբերությունը պահանջում է խորը լեզվական վերլուծություն.
- Տեղական հոլովներ (Local Cases). Ֆիններենն ունի ներքին տեղական (Inessive, Elative, Illative) և արտաքին տեղական (Adessive, Ablative, Allative) հոլովներ: Օրինակ՝ հայերեն «սենյակում» (ներգոյական հոլով) և «սենյակից» (բացառական հոլով) ձևերը ֆիններենում արտահայտվում են ներքին տեղական հոլովներով (huoneessa, huoneesta): Սակայն, եթե խոսքը վերաբերում է մակերեսին, օրինակ՝ «սեղանի վրա» կամ «սեղանից», ֆիններենում կիրառվում են արտաքին տեղական հոլովները (pöydällä, pöydältä):
- Պարտիտիվ հոլով (Partitiivi). Սա ֆիններենի ամենաբարդ քերականական երևույթներից է, որը հայերենում չունի ուղղակի համարժեք: Պարտիտիվը ցույց է տալիս անորոշ քանակություն, անավարտ գործողություն կամ կիրառվում է ժխտական նախադասություններում: Հայերեն «Ես սուրճ եմ խմում» նախադասությունը թարգմանելիս կարևոր է հասկանալ՝ գործողությունը շարունակական է (Juon kahvia - պարտիտիվ), թե ամբողջական բաժակն է սպառվել (Juon kahvin - ակուզատիվ):
Բայական Համակարգ և Ժամանակաձևեր
Հայերենի և ֆիններենի բայական համակարգերն ունեն զգալի տարբերություններ, հատկապես ասպեկտի (կերպի) և ապառնի ժամանակի արտահայտման հարցում:
Առաջին հերթին, ֆիններենը չունի քերականորեն ձևավորված ապառնի ժամանակաձև: Ապագայում կատարվելիք գործողությունները արտահայտվում են ներկա ժամանակով, իսկ իմաստային տարբերակումը կատարվում է համատեքստի կամ օբյեկտի հոլովի միջոցով (օբյեկտի սահմանային կամ անսահման ձևերով): Թարգմանիչը պետք է զգույշ լինի, որպեսզի հայերենի ապառնի ժամանակով նախադասությունները ֆիններեն փոխադրելիս ճիշտ կառուցի օբյեկտային հարաբերությունները:
Երկրորդ մարտահրավերը դերբայական դարձվածների և անդեմ բայաձևերի կիրառությունն է: Ֆիններենն օգտագործում է բազմաթիվ ինֆինիտիվներ (նվազագույնը չորս տեսակ) և դերբայներ՝ բարդ ստորադասական նախադասությունները կրճատելու համար (նպատակի, ձևի կամ ժամանակի պարագաներ արտահայտելիս): Հայերենի «երբ», «որովհետև» կամ «որպեսզի» շաղկապներով սկսվող նախադասությունները ֆիններենում հաճախ թարգմանվում են հենց այսպիսի բայական կառույցներով, ինչը հաղորդում է տեքստին բնական հնչողություն:
Քերականական Սեռի Բացակայության Առավելությունն ու Ռիսկերը
Այս երկու լեզուների հազվադեպ նմանություններից մեկն այն է, որ թե՛ հայերենում, թե՛ ֆիններենում բացակայում է քերականական սեռը: Ֆիններեն «hän» դերանունը, ինչպես և հայերեն «նա» դերանունը, վերաբերում է և՛ տղամարդուն, և՛ կնոջը: Չնայած սա հեշտացնում է թարգմանությունը, այն կարող է ստեղծել երկդիմություն, հատկապես երբ նախադասության մեջ խոսվում է երկու տարբեր սեռի անձանց մասին: Թարգմանիչը պետք է ուշադիր հետևի համատեքստին և անհրաժեշտության դեպքում հստակեցնի անձնանունները կամ սոցիալական դերերը՝ թյուրիմացություններից խուսափելու համար:
Բարդ Բառերի Կառուցում և Բառապաշարային Համարժեքներ
Ֆիններենը հայտնի է իր երկար բարդ բառերով (yhdyssanat): Լեզվում նոր հասկացությունները հաճախ ստեղծվում են գոյականների իրար կողք շարմամբ, օրինակ՝ tietokone (համակարգիչ, բառացի՝ «գիտելիքի մեքենա»): Հայերենում նույնպես առկա է բարդ բառերի կազմության հարուստ ավանդույթ (օրինակ՝ հեռուստացույց, ձեռագիր): Այնուամենայնիվ, ֆիններեն բարդ բառերի թարգմանությունը պահանջում է բաղադրիչների ճշգրիտ տարրալուծում, քանի որ սխալ մեկնաբանությունը կարող է ամբողջությամբ փոխել տեքստի իմաստը:
Գործնական Խորհուրդներ Պրոֆեսիոնալ Թարգմանիչներին
Որակյալ և բնական թարգմանություն ստանալու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ կանոններին.
- Խուսափեք բառացի թարգմանությունից. Լեզուների շարահյուսական կառուցվածքների խիստ տարբերության պատճառով բառացի թարգմանությունը կհանգեցնի անհասկանալի և արհեստական տեքստի ստեղծմանը: Կենտրոնացեք իմաստային միավորների փոխադրման վրա:
- Ուշադրություն դարձրեք հնչերանգային մասնիկներին. Ֆիններենն ունի հատուկ կցական մասնիկներ (ինչպես օրինակ՝ -han/-hän, -pa/-pä, -kin), որոնք նախադասությանը հաղորդում են նրբերանգներ (զարմանք, շեշտադրում, հաստատում): Հայերեն թարգմանելիս դրանք պետք է արտահայտվեն համապատասխան շեշտադրմամբ կամ եղանակավորող բառերով:
- Ճշգրտեք մշակութային ռեալիաները. Այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են ֆիննական «sisu»-ն (ներքին ուժ, տոկունություն) կամ «kaamos»-ը (բևեռային գիշեր), չունեն միաբառ համարժեքներ հայերենում և պահանջում են նկարագրական թարգմանություն կամ համատեքստային տեղայնացում:
- Օգտագործեք վստահելի բառարաններ և զուգահեռ տեքստեր. Քանի որ ուղիղ հայերեն-ֆիններեն բառարանները սահմանափակ են, հաճախ անհրաժեշտ է լինում օգտագործել անգլերենը կամ ռուսերենը որպես միջնորդ լեզուներ՝ տերմինների ճշգրտությունն ապահովելու համար: