Тарҷумаи байни забонҳои тоҷикӣ ва японӣ яке аз соҳаҳои ҷолиб ва дар айни замон душвортарини тарҷумонӣ ба ҳисоб меравад. Ҳарчанд ин ду забон аз оилаҳои тамоман гуногуни забонӣ сарчашма мегиранд (забони тоҷикӣ ба оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ ва забони японӣ ба оилаи забонҳои ҷопонӣ дохил мешавад), онҳо дорои баъзе шабоҳатҳои ҷолиби сохторӣ мебошанд. Бо вуҷуди ин, фарқиятҳои амиқи фарҳангӣ, грамматикӣ ва услубӣ аз тарҷумон маҳорати баланд, дониши васеъ ва диққати махсусро талаб мекунанд. Дар ин мақола мо раванди тарҷума аз забони тоҷикӣ ба японӣ, нозукиҳои он ва маслиҳатҳои муҳимро барои тарҷумонҳо баррасӣ хоҳем кард.
Сохтори ҷумла ва тартиби калимаҳо: Шабоҳатҳо ва тафовутҳо
Яке аз хусусиятҳои ҷолибтарини муқоисаи забонҳои тоҷикӣ ва японӣ ин сохтори ҷумлаҳои онҳо мебошад. Ҳар ду забон аз рӯи қоидаи сохтории SOV (Subject-Object-Verb: Мубтадо - Пуркунанда - Хабар) амал мекунанд. Яъне, ҳам дар тоҷикӣ ва ҳам дар японӣ феъл одатан дар охири ҷумла меояд. Масалан:
- Тоҷикӣ: Ман китоб мехонам. (Ман - Мубтадо, китоб - Пуркунанда, мехонам - Феъл)
- Японӣ: 私は本を読みます (Watashi wa hon o yomimasu: Ман - Мубтадо, китоб - Пуркунанда, мехонам - Феъл)
Ин шабоҳат ба тарҷумон имкон медиҳад, ки дарки умумии сохтори ҷумларо осонтар кунад. Аммо дар ин ҷо як нозукии калон мавҷуд аст. Дар забони японӣ ҳиссачаҳо (particles) ба монанди は (wa), が (ga), を (o), に (ni) нақши ниҳоят муҳим мебозанд. Онҳо муносибати байни калимаҳоро дар ҷумла муайян мекунанд. Дар забони тоҷикӣ бошад, ин муносибатҳо тавассути пешояндҳо (ба, дар, аз), пасояндҳо (ба монанди "-ро") ва бандаки изофӣ ифода ёфтаанд. Тарҷумон бояд диққат диҳад, ки пешояндҳои тоҷикӣ ба ҳиссачаҳои мувофиқи японӣ дуруст гузаронида шаванд, зеро хато дар интихоби ҳиссача метавонад маънои ҷумларо комилан тағйир диҳад.
Нисбият ва партофтани мубтадо (Ellipsis) дар забони японӣ
Дар забони японӣ партофтани мубтадо ё ҷонишинҳои шахсӣ як падидаи маъмул аст. Агар аз контекст маълум бошад, ки сухан дар бораи кӣ меравад, японҳо ҷонишинҳои "ман", "ту", "вай"-ро истифода намебаранд. Дар забони тоҷикӣ низ ин кор баъзан сурат мегирад, вале на ба он андозае, ки дар японӣ маъмул аст. Ба ғайр аз ин, дар тоҷикӣ бандакҳои феълӣ (мехонам, мехонӣ, мехонад) шахси феълро нишон медиҳанд, дар ҳоле ки дар японӣ феълҳо аз рӯи шахс ва шумора тасриф намешаванд.
Ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба японӣ, тарҷумон бояд аз истифодаи зиёдатии ҷонишинҳои шахсӣ (ба монанди 私は - watashi wa) худдорӣ кунад, зеро ин кор матнро ғайритабиӣ ва вазнин месозад. Аз тарафи дигар, ҳангоми тарҷума аз японӣ ба тоҷикӣ, бояд контекст бодиққат омӯхта шавад, то муайян карда шавад, ки кордор ё иҷрокунандаи амал кист ва дар матни тоҷикӣ ҷонишинҳо ё бандакҳои шахсии мувофиқ илова карда шаванд.
Сатҳҳои эҳтиром ва Кейго (Keigo)
Забони японӣ бо системаи мураккаби сатҳҳои эҳтиром ва хушмуомилагӣ, ки "Кейго" (敬語) номида мешавад, маъруф аст. Ин система ба се гурӯҳи асосӣ тақсим мешавад:
- Тейнейго (丁寧語): Забони хушмуомилаи умумӣ, ки бо иловаи "desu" ва "masu" сохта мешавад. Ин шакли муошираткуниро одатан дар муҳити расмӣ ё ҳангоми сӯҳбат бо одамони ношинос истифода мебаранд.
- Сонкейго (尊敬語): Забони эҳтиром нисбат ба шахси дигар (амалҳо ва ашёи дигарон). Он барои баланд бардоштани мақоми ҳамсӯҳбат ё шахси сеюм истифода мешавад.
- Кенҷоуго (謙譲語): Забони хоксорӣ, ки тарҷумон ҳангоми сухан дар бораи худаш ё аъзои оилааш истифода мебарад, то шахси дигарро боло барад. Ин шакл маъмулан дар муносибатҳои расмии тиҷоратӣ кор фармуда мешавад.
Дар забони тоҷикӣ نیز системаи эҳтиром мавҷуд аст (истифодаи "Шумо" ба ҷои "ту", истифодаи шакли ҷамъи феълҳо барои эҳтиром ва ғайра), аммо он ба дараҷаи Кейгои японӣ мураккаб нест. Ҳангоми тарҷума ба японӣ, тарҷумон бояд муносибати байни гӯянда ва шунавандаро аниқ донад. Масалан, тарҷумаи як мактуби расмии тиҷоратӣ аз тоҷикӣ ба японӣ истифодаи ҳатмии Кенҷоуго ва Сонкейгоро талаб мекунад. Хато дар ин соҳа метавонад ҳамчун беҳурматӣ қабул карда шавад ва ба муносибатҳои тиҷоратӣ зарар расонад.
Истилоҳот ва воқеияти фарҳангӣ (Realia)
Фарҳанги тоҷикӣ ва японӣ аз ҳамдигар фарқи куллӣ доранд ва ин фарқиятҳо дар лексикаи ҳарду забон инъикос ёфтаанд. Бисёр мафҳумҳои марбут ба анъанаҳо, хӯрокҳо, тарзи зиндагӣ ва маросимҳои тоҷикӣ дар японӣ муодили мустақим надоранд. Масалан, калимаҳои "меҳмоннавозӣ", "ҳашар", "дастурхон", "нон" (дар фаҳмиши тоҷикӣ), ё хӯрокҳо ба монанди "оши палав", "қурутоб" ва "самбӯса" бояд бо тавзеҳот ё бо истифода аз усули транслитератсия тарҷума карда шаванд.
Ҳамчунин, бисёр мафҳумҳои японӣ, ба монанди "Tatami" (фаршпӯши анъанавӣ), "Kimono" (либоси миллӣ), "Onsen" (чашмаҳои оби гарм), "Giri" (қарзи ахлоқӣ) дар тоҷикӣ муодил надоранд. Тарҷумон бояд аз усулҳои гуногуни тарҷума, аз ҷумла тарҷумаи тасвирӣ (descriptive translation) ё илова кардани тавзеҳот дар поёни саҳифа истифода барад, то хонандаи тоҷик ё япон матнро дуруст дарк намояд.
Истифодаи хат ва навишт дар тарҷума ба японӣ
Забони тоҷикӣ бо хати кириллии тоҷикӣ навишта мешавад, ки системаи алифбоии оддӣ дорад. Аммо забони японӣ яке аз мураккабтарин системаҳои навиштро дар ҷаҳон дорад, ки аз се ҷузъи асосӣ иборат аст:
- Канҷи (漢字): Иероглифҳои чинӣ, ки барои ифодаи решаи калимаҳо ва мафҳумҳо истифода мешаванд. Масалан, калимаи "китоб" ҳамчун 本 навишта мешавад.
- Хирагана (平仮名): Алифбои ҳиҷоӣ барои навиштани калимаҳои аслии японӣ, ҳиссачаҳо ва бандакҳои феълӣ.
- Катакана (片仮名): Алифбои ҳиҷоӣ барои навиштани калимаҳои иқтибосии хориҷӣ, номҳои хориҷӣ ва истилоҳоти илмӣ.
Ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба японӣ, номҳои хориҷӣ ва калимаҳои иқтибосӣ (масалан, номи шаҳрҳо: Душанбе, Хуҷанд ва номи одамон) бояд бо истифода аз Катакана навишта шаванд (Душанбе ҳамчун ドゥシャンベ ва Хуҷанд ҳамчун フジャンド). Инчунин, интихоби дурусти байни Канҷи ва Хирагана барои хондани осони матн аҳамияти калон дорад.
Тавсияҳои амалӣ барои тарҷумонҳо
Барои ба даст овардани тарҷумаи босифат ва касбӣ байни забонҳои тоҷикӣ ва японӣ, риояи маслиҳатҳои зерин муфид хоҳад буд:
- Омӯзиши амиқи контекст ва муҳити фарҳангӣ: Ҳеҷ гоҳ калима ба калима тарҷума накунед. Кӯшиш кунед, ки маъно ва рӯҳияи матнро дарк карда, онро мувофиқи қоидаҳои забони ҳадаф ифода намоед.
- Диққат ба услуб ва оҳанги матн: Муайян кунед, ки матни шумо расмӣ аст ё ғайрирасмӣ ва сатҳи мувофиқи Кейго ё услуби навишти тоҷикиро интихоб кунед.
- Истифодаи луғатҳои тахассусӣ ва маводи муқоисавӣ: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-японӣ камёбанд, тарҷумонҳо аксар вақт аз забонҳои миёнарав, ба монанди русӣ ё англисӣ истифода мебаранд. Дар ин раванд бояд эҳтиёткор буд, то маънои аслӣ гум нашавад.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи аслӣ (Native Speaker): Пеш аз супоридани матни тарҷумашуда, хусусан агар матн ба японӣ тарҷума шуда бошад, онро ба як гӯяндаи аслии японӣ нишон диҳед, то равонӣ ва табиӣ будани онро тасдиқ кунад.
Тарҷума аз тоҷикӣ ба японӣ на танҳо гузариши калимаҳо аз як система ба системаи дигар, балки пулест, ки ду фарҳанги бостонӣ ва бойро бо ҳам мепайвандад. Бо риояи ин қоидаҳо ва таваҷҷӯҳ ба нозукиҳои забонӣ, тарҷумон метавонад ба натиҷаҳои олиҷаноб ноил гардад.