אַרײַנפֿיר: צוויי שפּראַכן מיט רײַכע קולטור-ירושות
ייִדיש און איריש (Gaeilge) זענען צוויי שפּראַכן וואָס טראָגן מיט זיך טיפֿע היסטאָרישע און קולטורעלע שיכטן. ביידע שפּראַכן האָבן איבערגעלעבט היסטאָרישע שוועריקייטן און קאַמפֿן פֿאַר קיום, וואָס מאַכט דעם פּראָצעס פֿון איבערזעצן פֿון איין שפּראַך אויף דער צווייטער פֿאַר אַן אינטערעסאַנטן און קולטורעלן דיאַלאָג. כאָטש ייִדיש געהערט צו דער גערמאַנישער משפּחה (מיט שטאַרקע העברעיִש-אַרמישע און סלאַווישע יסודות) און איריש געהערט צו דער קעלטישער משפּחה, זענען פֿאַראַן געוויסע פּאַראַלעלן אין זייערע סאָציאָ-לינגוויסטישע פּאָזיציעס. דאָס איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף איריש פֿאָדערט אָבער אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון גאָר אַנדערע גראַמאַטישע און קאָנסעפּטועלע סטרוקטורן, וואָס מיר וועלן דאָ דעטאַליזירן.
דער סינטאַקטישער אַרויספֿאָדער: פֿון V2 אויף VSO
איינער פֿון די גרעסטע אַרויספֿאָדערנונגען פֿאַר אַן איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף איריש איז די גאָר אַנדערע סינטאַקטישע סטרוקטור. ייִדיש, ווי אַ גערמאַנישע שפּראַך, פֿאָלגט דעם כלל פֿון Verb-Second (V2) אין הויפּט-זאַצן. דאָס מיינט אַז דער ווערב מוז קומען אויפֿן צווייטן אָרט פֿון דעם זאַץ, ניט געקוקט אויף וואָס פֿאַר אַן עלעמענט שטייט אויפֿן ערשטן אָרט. איריש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז איינע פֿון די ווייניקע שפּראַכן אין דער וועלט וואָס ניצט אַ Verb-Subject-Object (VSO) וואָרט-סדר ווי אַ סטאַנדאַרט. אין איריש הייבט זיך יעדער געוויינטלעכער זאַץ אָנ מיט דעם ווערב אַליין.
צום בײַשפּיל, דער ייִדישער זאַץ "דער מענטש לייענט דאָס בוך" וועט אין איריש ווערן פֿאָרמולירט ווי "לייענט דער מענטש דאָס בוך" (Léann an fear an leabhar). דער איבערזעצער מוז זײַן העכסט פֿאָרזיכטיק ניט איבערצוטראָגן דעם ייִדישן דעקלאַראַטיוון וואָרט-סדר אויף איריש, ווײַל דאָס קען גאָר חרובֿ מאַכן די גראַמאַטיק פֿונעם אירישן זאַץ און מאַכן אים אומפֿאַרשטענדלעך פֿאַר די לייענער.
די וועלט פֿון אירישע קאָנסאָנאַנט-מוטאַציעס און ייִדישע קאַסוסן
אין ייִדיש ווערן די באַציִונגען צווישן ווערטער אָפֿט אויסגעדריקט דורך קאַסוסן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו) וואָס ענדערן די אַרטיקלען און די סופֿיקסן פֿון סובסטאַנטיוון און אַדיעקטיוון (ווי "דעם גוטן מענטש"). אין איריש זענען אויך פֿאַראַן קאַסוסן (נאָמינאַטיוו-אַקוזאַטיוו, געניטיוו, וואָקאַטיוו), אָבער די הויפּט-שוועריקייט ליגט אין די אַזוי-גערופֿענע קאָנסאָנאַנט-מוטאַציעס אין דעם אָנהייב פֿון די ווערטער (Initial Consonant Mutations).
די דאָזיקע מוטאַציעס ווערן צעטיילט אויף צוויי הויפּט-קלעסער:
- לעניציע (Lenition / Séimhiú): וואָס לייגט צו אַן "h" נאָך דעם ערשטן קאָנסאָנאַנט, ענדערנדיק זײַן אויסשפּראַך (צום בײַשפּיל, פֿון 'b' צו 'v' אָדער פֿון 'm' צו 'v').
- עקליפּסיס (Eclipsis / Urú): וואָס שטעלט אַ נײַעם קאָנסאָנאַנט פֿאַר דעם אָריגינעלן קאָנסאָנאַנט, וואָס פֿאַרשטילט אים (צום בײַשפּיל, פֿון 'b' צו 'm' אָדער פֿון 'c' צו 'g').
די מוטאַציעס זענען אָפּהענגיק פֿון דעם מין פֿונעם וואָרט, פֿון דעם קאַסוס און פֿון פּרעפּאָזיציעס. דער איבערזעצער פֿון ייִדיש מוז פֿאַרשטיין ווי אַזוי די גראַמאַטיקאַל קאַטעגאָריעס פֿון ייִדיש ווערן רעפּרעזענטירט אין איריש דורך די דאָזיקע פֿראָנט-מוטאַציעס. פֿאַר אַ פּשוטן בײַשפּיל, די ייִדישע פּרעפּאָזיציע "אין" פֿאָדערט דעם דאַטיוו, בעת די אירישע פּרעפּאָזיציע "i" (אין) פֿאָדערט אַן עקליפּסיס אויפֿן קומעדיקן סובסטאַנטיוו (ווי "i mBaile Átha Cliath" פֿאַר "אין דובלין").
קאָפּולאַ קעגן עקסיסטענץ: דער אונטערשייד צווישן "Is" און "Tá"
נאָך אַ וויכטיקער לינגוויסטישער נואַנס איז דער אונטערשייד צווישן די צוויי ווערסיעס פֿון דעם ווערב "צו זײַן" אין איריש, וואָס שטאַמט פֿון צוויי גאָר פֿאַרשיידענע פֿונקציעס. אין ייִדיש ניצט מען דעם ווערב "איז" אָדער "זענען" סיי פֿאַר לעגיטימע אידענטיפֿיקאַציעס (ווי "ער איז אַ לערנער") און סיי פֿאַר באַשרײַבונגען און עקסיסטענץ (ווי "דאָס הויז איז גרויס" אָדער "די קאַץ איז אויפֿן טיש"). אין איריש זענען פֿאַראַן צוויי באַזונדערע ווערבן פֿאַר די דאָזיקע פֿונקציעס:
- די קאָפּולאַ "Is": ווערט באַנוצט פֿאַר קלאַסיפֿיקאַציעס און אידענטיפֿיקאַציעס וואָס דעפֿינירן די עסענץ פֿון עפּעס (ווי "Is múinteoir é" - ער איז אַ לערנער).
- דער סובסטאַנטיווער ווערב "Bí" (פּרעזענס: "Tá"): ווערט באַנוצט פֿאַר לאָקאַציע, צײַטווײַליקע מצבֿים און באַשרײַבונגען מיט אַדיעקטיוון (ווי "Tá an teach mór" - דאָס הויז איז גרויס, אָדער "Tá an cat ar an mbord" - די קאַץ איז אויפֿן טיש).
צומישן די צוויי ווערבן איז איינע פֿון די מערסט פֿאַרשפּרייטע טעותן בײַם איבערזעצן אויף איריש. אַן איבערזעצער מוז פּינקטלעך אַנאַליזירן די לאָגישע פֿונקציע פֿונעם ייִדישן זאַץ איידער ער קלײַבט אויס דעם פּאַסיקן אירישן ווערב, כּדי ניט צו שאַפֿן אַבסורדע אָדער גראַמאַטיש פֿאַלשע קאָנסטרוקציעס.
איבערזעצן דעם לשון-קודשדיקן און סלאַווישן קאָמפּאָנענט
ייִדיש איז באַקאַנט מיט איר פֿילפֿאַלטיקן לעקסיקאָן וואָס נעמט אַרײַן הונדערטער ווערטער פֿון לשון-קודש (העברעיִש און אַראַמיש) און סלאַווישע שפּראַכן (פּויליש, רוסיש, אוקראַיִניש). די דאָזיקע ווערטער טראָגן אָפֿט טיפֿע רעליגיעזע, קולטורעלע אָדער עמאָציאָנעלע קאָנאָטאַציעס וואָס זענען שווער איבערצוגעבן אויף איריש, וועלכע האָט איר אייגענע רײַכע טראַדיציעס וואָס זענען באַאײַנפֿלוסט געוואָרן פֿון קריסטנטום און קעלטישער קולטור.
פֿאַר ווערטער ווי "חוצפּה", "משפּחה", "נשמה" אָדער "צדקה" מוז דער איבערזעצער באַשליסן צי ער זוכט אַ דירעקטן עקוויוואַלענט אין איריש, צי ער ניצט אַ דיסקריפּטיווע פֿראַזע, אָדער צי ער היט אָפּ דאָס וואָרט דורך אַ טראַנסליטעראַציע מיט אַ קורצן הסבר. פֿאַר אַ בײַשפּיל, דאָס ייִדישע וואָרט "נשמה" קען איבערגעזעצט ווערן ווי "anam" (נשמה/נפֿש), אָבער דאָס פֿילאָסאָפֿישע און עמאָציאָנעלע געוויכט פֿונעם וואָרט קען פֿאָדערן אַ מער דעטאַליזירטע איבערזעצונג לויט דעם קאָנטעקסט פֿונעם זאַץ. אויך סלאַווישע ווערטער וואָס דריקן אויס היימישקייט אָדער ספּעציפֿישע לעבנס-שטייגערס (ווי "נאָדנע" אָדער "טאַטע-מאַמע") פֿאָדערן שעפֿערישע לינגוויסטישע לייזונגען אויף איריש, וואָס פֿאַרשטאַרקן דעם קינסטלערישן אַרויספֿאָדער פֿונעם איבערזעצער.
פּראַקטישע עצות פֿאַרן איבערזעצער
צו דערגרייכן אַן ערשטקלאַסיקע איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף איריש, זענען פֿאַראַן עטלעכע וויכטיקע פּרינציפּן וואָס יעדער פּראָפֿעסיאָנעלער איבערזעצער זאָל נאָכפֿאָלגן:
- קאָנטעקסטואַליזאַציע פֿון קולטור: זוכט ניט קיין וואָרט-בײַ-וואָרט איבערזעצונג. איריש און ייִדיש האָבן גאָר אַנדערע אידיאָמאַטישע וועלטן. פֿאַרגלײַכט די קולטורעלע מעטאַפֿאָרן פֿון ביידע שפּראַכן צו געפֿינען עקוויוואַלענטן וואָס קלינגען נאַטירלעך אין די אויערן פֿון אַן איריש-רעדנער.
- ניצן די אירישע אידיאָמען (Corra Cainte): איריש איז זייער רײַך מיט אידיאָמאַטישע אויסדרוקן. אַנשטאָט צו זאָגן "איך האָב הונגער" מיט אַ פּשוטן זאַץ, ניצן די אירישע קלאַסישע פֿאָרעם "Tá ocras orm" (הונגער איז אויף מיר).
- פֿאָקוס אויף דעם ווערב-טאָן: אירישע ווערבן זענען זייער שטאַרק און פֿילפֿאַלטיק. מאַכט זיכער אַז די צײַטן און די מאָדוסן (ווי דער קאָנדוקטיווער אָדער סובדזשונקטיווער מאָדוס) שטימען מיט די סודות פֿונעם ייִדישן אָריגינאַל.
- קאָנטראָלירן דעם קאַסוס-סיסטעם: די גראַמאַטיק פֿון דעם אירישן געניטיוו (An Tuiseal Ginideach) קען זײַן קאָמפּליצירט פֿאַר די וואָס זענען געוווינט צו גערמאַנישע שפּראַכן. פֿאַרזיכערט זיך אַז איר ניצט די ריכטיקע פֿאָרמען פֿאַר סובסטאַנטיוו-קאָמבינאַציעס.
צום סוף, איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף איריש איז ניט בלויז אַ לינגוויסטישער אַריבערפֿיר, נאָר אַ בריק צווישן צוויי יינציקע וועלטן וואָס טיילן אַ ענלעכן גייסט פֿון היטונג און ליבע צו דער מאַמע-לשון. מיט גענוג פֿאָרזיכטיקייט און שעפֿערישקייט קען מען שאַפֿן טעקסטן וואָס רעספּעקטירן ביידע קולטורן און ברענגען זיי נענטער איינע צו דער אַנדערער.