Inngangur að málapörunum: Íslenska og púnjabí
Þýðingar á milli íslensku og púnjabí (einnig ritað púnjabska) gerast æ algengari í tengslum við alþjóðaviðskipti, innflytjendamál og menningarleg samskipti. Þótt bæði tungumálin tilheyri indóevrópsku málaættinni, þá hafa þau þróast í gerólíkar áttir í gegnum aldirnar. Íslenska er norðurgermanskt beygingamál sem varðveitt hefur forna strúktúra og einkennist af nálægð við fornnorrænu. Púnjabí er aftur á móti indóarískt tungumál sem talað er af meira en 113 milljónum manna um allan heim, einkum í Púnjab-héraðinu sem skiptist á milli Indlands og Pakistan. Að þýða á milli þessara tveggja ólíku málkerfa krefst djúprar þekkingar á málfræðilegum blæbrigðum, setningagerð og félagslegu samhengi.
Málfræðilegur samanburður: Setningagerð og orðaröð
Eitt mikilvægasta atriðið sem þýðendur þurfa að hafa í huga er munurinn á grunnsetningagerð. Íslenska notar yfirleitt SVO-orðaröð (Subject-Verb-Object), þar sem frumlagið kemur fyrst, síðan sagnorðið og loks andlagið. Sem dæmi: „Barnið teiknar mynd.“ Í púnjabí er grunnreglan hins vegar SOV-orðaröð (Subject-Object-Verb), þar sem sögnin er alltaf staðsett í lok setningarinnar. Sama setning myndi því á púnjabí útleggjast á þann veg að andlagið („mynd“) kæmi á undan sögninni („teiknar“). Þessi munur þýðir að þýðandi getur aldrei treyst á beina þýðingu orð fyrir orð. Endurskipuleggja þarf setningar frá grunni til að tryggja rétt málflæði og málfræðilega nákvæmni á púnjabí.
Fallbeygingar, forsetningar og eftirsetningar
Íslenska er þekkt fyrir flókið og strangt fallbeygingarkerfi þar sem fallorð beygjast í fjórum föllum og taka breytingum eftir kyni og tölu. Tengsl orða eru oft sýnd með forsetningum sem stýra falli. Í púnjabí er fallbeygingarkerfið einfaldara að sumu leyti en vinnur á annan hátt. Í stað forsetninga notar púnjabí eftirsetningar (postpositions). Þetta þýðir að tengiorðin koma á eftir nafnorðinu sem þeim tengist. Þegar nafnorð í púnjabí fær á eftir sér eftirsetningu breytist form þess (það fer í svokallað beygt form eða obliquus). Þýðendur þurfa því að vera einstaklega nákvæmir þegar þeir flytja merkingu íslenskra forsetningasambanda yfir í púnjabí-eftirsetningar, þar sem rangt val getur gjörsamlega breytt merkingu setningarinnar.
Málfræðilegt kyn og samræmi
Í íslensku eru kynin þrjú: karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn. Í púnjabí eru kynin hins vegar aðeins tvö: karlkyn og kvenkyn. Þetta veldur því að hvorugkynsnafnorð úr íslensku verða annaðhvort að karlkyni eða kvenkyni í púnjabí-þýðingu. Ennfremur er kynjasamræmi mjög ríkt í púnjabí. Sagnir, lýsingarorð og eftirsetningar breyta gjarnan um endingu til að samræmast kyni nafnorðsins sem þau vísa til. Þessi flókna samræmiskeðja krefst mikillar einbeitingar og vandvirkni af hálfu þýðandans til að koma í veg fyrir málfræðilegar villur sem gætu gert textann ólæsilegan.
Virðingarstig og tiltal í púnjabí
Íslenskt samfélag er þekkt fyrir mikið jafnræði og það endurspeglast í tungumálinu þar sem allir eru ávarpaðir með sama hætti („þú“). Þérun er nánast horfin úr íslensku máli. Í púnjabí er menningin og tungumálið hins vegar gegnsýrt af flóknum virðingarstigum (honorifics). Þegar þýtt er yfir á púnjabí er nauðsynlegt að meta samhengið: hver er að tala við hvern? Ef talað er við eldri einstakling, yfirmann eða ókunnugan er notað sérstakt form af persónufornafninu (ਤੁਸੀਂ - Tusi) ásamt tilheyrandi sagnbeygingu til að sýna virðingu. Ef þetta er vanrækt getur þýðingin virkað mjög dónaleg eða óviðeigandi á móðurmálstalara.
Ritkerfi og staðbundinn munur: Gurmukhi gegn Shahmukhi
Önnur mikilvæg áskorun við þýðingar yfir á púnjabí er ritkerfið sjálft, en púnjabí er skrifað með tveimur ólíkum stafrófum eftir því hvar markhópurinn býr:
- Gurmukhi (ਗੁਰਮੁਖੀ): Þetta stafróf er notað í indverska hluta Púnjab-héraðsins. Það er skrifað frá vinstri til hægri og er nátengt trúarbrögðum Síka.
- Shahmukhi (شاہ مکھی): Þetta stafróf er byggt á persnesk-arabísku ritkerfi og er notað í pakistanska hluta Púnjab-héraðsins. Það er skrifað frá hægri til vinstri.
Menningarleg staðfærsla og orðatiltæki
Menningarheimur Íslands og Púnjab gæti tæpast verið ólíkari. Þetta hefur mikil áhrif á hugtök sem tengjast náttúru, veðurfari, fjölskyldutengslum og hefðum. Sem dæmi má nefna að í púnjabí eru til mörg mismunandi orð yfir frændsystkin eða frændur og frænkur eftir því hvort þau eru af föður- eða móðurætt, á meðan íslenskan notar yfirgripsmeiri orð eins og „frændi“ eða „frænka“. Einnig þarf að gæta mikillar varúðar við þýðingar á orðatiltækjum. Íslensk orðatiltæki sem vísa til snjós, íss eða sjómennsku eiga sér enga beina hliðstæðu í heitu loftslagi Púnjab-héraðsins og þarf því að finna menningarlegar hliðstæður fremur en að þýða textann bókstaflega.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Til að ná sem bestum árangri við þýðingar milli íslensku og púnjabí ætti að fylgja þessum leiðbeiningum:
- Skilgreindu markhópinn nákvæmlega: Kannaðu hvort þýða eigi yfir á Gurmukhi (Indland) eða Shahmukhi (Pakistan) áður en vinnan hefst.
- Greindu samfélagslegt samhengi: Gakktu úr skugga um að virðingarstig og tiltal séu rétt valin miðað við aðstæður í textanum.
- Forðastu sjálfvirkar þýðingarvélar: Þýðingartól eiga í miklum erfiðleikum með þetta tungumálapar vegna ónógra gagna og gjörólíkrar setningagerðar.
- Láttu móðurmálstalara prófarkalesa: Gæðaeftirlit móðurmálstalara er eina leiðin til að tryggja að málið flæði náttúrulega og sé laust við menningarlegar rangtúlkanir.