សេចក្តីផ្តើមអំពីសារៈសំខាន់នៃការតភ្ជាប់ភាសារវាងកម្ពុជា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង
នៅក្នុងយុគសម័យសកលភាវូបនីយកម្មដែលបច្ចេកវិទ្យា និងការប្រាស្រ័យទាក់ទងគ្នាកំពុងលុបបំបាត់ព្រំដែនភូមិសាស្ត្រ តម្រូវការក្នុងការបកប្រែឯកសារ ព័ត៌មាន និងចំណេះដឹងរវាងភាសាដែលស្ថិតនៅតំបន់ដាច់ស្រយាលពីគ្នាបានក្លាយជាការចាំបាច់។ ក្នុងចំណោមនោះ ការបកប្រែរវាង ភាសាខ្មែរ (ភាសាផ្លូវការរបស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា) និង ភាសាសេសូថូ (Sesotho ដែលនិយាយនៅក្នុងប្រទេសឡេសូតូ និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង) គឺជាវិស័យថ្មីមួយដែលពោរពេញដោយភាពទាក់ទាញ និងឧបសគ្គផ្នែកភាសាសាស្ត្រ។ ទោះបីជាភាសាទាំងពីរនេះមានប្រភពដើម និងការប្រើប្រាស់នៅក្នុងទ្វីបផ្សេងគ្នាក៏ដោយ ក៏ការស្វែងយល់អំពីដំណើរការបកប្រែរវាងភាសាទាំងពីរនេះបានជួយបើកច្រកផ្លូវថ្មីសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ ពាណិជ្ជកម្ម និងទំនាក់ទំនងការទូត។ ភារកិច្ចរបស់អ្នកបកប្រែមិនត្រឹមតែជាការផ្លាស់ប្តូរពាក្យពេចន៍ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាការផ្ទេរព្រលឹងវប្បធម៌ និងបរិបទសង្គមពីតំបន់មួយទៅតំបន់មួយទៀតឱ្យមានភាពត្រឹមត្រូវ និងទាក់ទាញបំផុត។
រចនាសម្ព័ន្ធវេយ្យាករណ៍ និងលក្ខណៈភាសាសាស្ត្រប្រៀបធៀប
មុននឹងចាប់ផ្តើមដំណើរការបកប្រែ អ្នកបកប្រែអាជីពត្រូវតែយល់ដឹងយ៉ាងច្បាស់លាស់អំពីភាពខុសគ្នានៃប្រព័ន្ធភាសាសាស្ត្ររវាងភាសាខ្មែរ និងភាសាសេសូថូ។ ភាពខុសគ្នានេះមានលក្ខណៈស៊ីជម្រៅ និងគ្របដណ្តប់លើទិដ្ឋភាពជាច្រើន៖
១. ប្រព័ន្ធរូបភពសព្ទ និងរចនាសម្ព័ន្ធល្បះ
ភាសាខ្មែរ គឺជាភាសាបំបែកបំណែក (Analytic or Isolating Language) ដែលមានន័យថាពាក្យនីមួយៗរក្សារូបរាងដើមរបស់វាជានិច្ច ដោយមិនមានការប្រែប្រួលទៅតាមកាល ភេទ ចំនួន ឬតួនាទីនៅក្នុងល្បះឡើយ។ ទំនាក់ទំនងរវាងពាក្យនៅក្នុងល្បះខ្មែរត្រូវបានកំណត់ដោយលំដាប់ពាក្យយ៉ាងតឹងរ៉ឹង និងការប្រើប្រាស់ពាក្យជំនួយការណ៍។ ផ្ទុយទៅវិញ ភាសាសេសូថូ គឺជាភាសាបន្ថែមបក (Agglutinative Language) ដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុមភាសាបង់ទូ (Bantu Languages)។ នៅក្នុងភាសាសេសូថូ ពាក្យមួយអាចមានផ្ទុកនូវព័ត៌មានវេយ្យាករណ៍ជាច្រើនដូចជា ប្រធាន កម្មបទ កាល លក្ខណៈ និងទិសដៅ ដោយការបន្ថែមបុព្វបទ និងបច្ច័យទៅលើឫសពាក្យតែមួយ។ នេះមានន័យថា ឃ្លាមួយនៅក្នុងភាសាខ្មែរដែលត្រូវប្រើពាក្យច្រើនដើម្បីពន្យល់ អាចត្រូវបានបកប្រែជាពាក្យតែមួយគត់នៅក្នុងភាសាសេសូថូដែលមានការបន្ថែមបុព្វបទ និងបច្ច័យយ៉ាងស្មុគស្មាញ។
២. ប្រព័ន្ធថ្នាក់នាម (Noun Class System) ទល់នឹងថ្នាក់ពាក្យខ្មែរ
លក្ខណៈពិសេស និងស្មុគស្មាញបំផុតរបស់ភាសាសេសូថូ គឺ «ប្រព័ន្ធថ្នាក់នាម» ដែលមានរហូតដល់ទៅ ១៨ ថ្នាក់។ នាមនីមួយៗត្រូវបានចាត់ចូលទៅក្នុងថ្នាក់ជាក់លាក់មួយទៅតាមលក្ខណៈរូបវន្ត ឬគំនិត (ឧទាហរណ៍៖ ថ្នាក់សម្រាប់មនុស្ស ថ្នាក់សម្រាប់សត្វ ថ្នាក់សម្រាប់វត្ថុរាវ ឬថ្នាក់សម្រាប់គំនិតអរូបី)។ ថ្នាក់នាមទាំងនេះមិនត្រឹមតែកំណត់រូបរាងរបស់នាមនោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏កំណត់ «តំណភ្ជាប់វេយ្យាករណ៍» (Concord) ទៅលើកិរិយាសព្ទ គុណនាម និងសព្វនាមទាំងអស់នៅក្នុងល្បះដើម្បីឱ្យមានភាពស្របគ្នា។ សម្រាប់អ្នកបកប្រែភាសាខ្មែរដែលគ្មានប្រព័ន្ធថ្នាក់នាមបែបនេះ (ខ្មែរប្រើតែពាក្យសន្និធាន ឬពាក្យចំណាត់ថ្នាក់នាមដូចជា «នាក់» «ក្បាល» «គ្រឿង» បន្ទាប់ពីលេខនព្វន្ត) នេះជាឧបសគ្គដ៏ធំមួយក្នុងការជ្រើសរើសទម្រង់វេយ្យាករណ៍ឱ្យបានត្រឹមត្រូវនៅក្នុងភាសាសេសូថូ។
៣. ប្រព័ន្ធសូរសាស្ត្រ និងតោន (Phonology and Tone)
ភាសាខ្មែរមិនមែនជាភាសាមានតោន (Non-tonal Language) នោះទេ ប៉ុន្តែវាមានប្រព័ន្ធស្រៈដ៏សម្បូរបែប និងការបញ្ចេញសំឡេងពីរដង្ហើម (Breathy and Head Register)។ ចំណែកឯភាសាសេសូថូវិញ ជាភាសាដែលមានប្រព័ន្ធតោន ឬសំឡេងខ្ពស់ទាប (Tonal Language)។ ទោះបីជាការសរសេរភាសាសេសូថូបច្ចុប្បន្នដោយប្រើអក្សរឡាតាំងមិនបង្ហាញពីសញ្ញាតោនក៏ដោយ ក៏ការបញ្ចេញសំឡេងខុសគ្នានៃតោនអាចប្តូរអត្ថន័យនៃពាក្យទាំងស្រុង។ ដូច្នេះ ក្នុងការបកប្រែផ្ទាល់មាត់ (បកប្រែប្រដេញ ឬបកប្រែដំណាល) អ្នកបកប្រែត្រូវយកចិត្តទុកដាក់ខ្ពស់លើការបញ្ចេញសំឡេង និងការយល់ដឹងអំពីតោនដើម្បីជៀសវាងការយល់ច្រឡំ។
ឧបសគ្គជាក់ស្តែង និងយុទ្ធសាស្ត្រដោះស្រាយក្នុងការបកប្រែ
នៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង អ្នកបកប្រែរវាងភាសាខ្មែរ និងសេសូថូ តែងតែជួបប្រទះនូវបញ្ហាប្រឈមធំៗមួយចំនួនដែលទាមទារនូវយុទ្ធសាស្ត្រដោះស្រាយប្រកបដោយភាពច្នៃប្រឌិត៖
១. ការបកប្រែប្រព័ន្ធសព្វនាម និងការគោរពវប្បធម៌
ភាសាខ្មែរមានប្រព័ន្ធសព្វនាមផ្ទាល់ខ្លួនដ៏ស្មុគស្មាញបំផុត ដែលប្រែប្រួលទៅតាមអាយុ ឋានៈសង្គម ភេទ ទំនាក់ទំនងគ្រួសារ និងកម្រិតនៃការគោរព (ដូចជា៖ ខ្ញុំ, ខ្ញុំបាទ, នាងខ្ញុំ, ឯង, បង, អូន, លោក, លោកជំទាវ, ព្រះតេជគុណ)។ នៅក្នុងភាសាសេសូថូ សព្វនាមផ្ទាល់ខ្លួនមានភាពសាមញ្ញជាង ប៉ុន្តែពួកគេប្រើប្រាស់ទម្រង់ពាក្យគួរសម និងការបន្ថែមបច្ច័យគោរព (ដូចជាការប្រើប្រាស់ពាក្យ «Ntate» សម្រាប់បុរស ឬ «Mme» សម្រាប់ស្ត្រីដើម្បីបង្ហាញការគោរព)។ អ្នកបកប្រែត្រូវស្វែងយល់ពីទំនាក់ទំនងរវាងតួអង្គនៅក្នុងអត្ថបទខ្មែរដើម ដើម្បីសម្រេចចិត្តប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រគោរពសមស្របនៅក្នុងភាសាសេសូថូ ដោយមិនធ្វើឱ្យបាត់បង់អត្ថន័យនៃការគោរព ឬធ្វើឱ្យល្បះមើលទៅខុសធម្មជាតិ។
២. ការផ្ទេរអត្ថន័យនៃពាក្យប្រៀបធៀប និងសុភាសិត
វប្បធម៌ខ្មែរផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរបៀបរស់នៅបែបកសិកម្ម ប្រវត្តិសាស្ត្រព្រះពុទ្ធសាសនា និងអក្សរសិល្ប៍បុរាណ ដែលបង្កើតឱ្យមានសុភាសិត និងពាក្យប្រៀបធៀបជាច្រើនទាក់ទងនឹងសត្វដំរី ស្រែចំការ និងជំនឿសាសនា។ ដោយឡែក វប្បធម៌សេសូថូត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងតាមរយៈជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជនភ្នំ ការចិញ្ចឹមសត្វពាហនៈ (ជាពិសេសសត្វគោ និងសេះ) និងប្រពៃណីវប្បធម៌អាហ្វ្រិកខាងត្បូង។ ឧទាហរណ៍ ការបកប្រែសុភាសិតខ្មែរទាក់ទងនឹង «ដំរី» ឬ «ស្រែ» ទៅកាន់ភាសាសេសូថូ មិនអាចបកប្រែចំៗតាមតួអក្សរបានឡើយ។ អ្នកបកប្រែត្រូវស្វែងរកសុភាសិតសេសូថូដែលមានន័យប្រហាក់ប្រហែល ដូចជាសុភាសិតទាក់ទងនឹង «សត្វគោ» ដើម្បីឱ្យអ្នកអានសេសូថូអាចយល់ និងទទួលយកអត្ថន័យនោះបានយ៉ាងងាយស្រួល。
៣. ការបកប្រែទម្រង់ទីតាំង និងពេលវេលា
ភាសាខ្មែរប្រើធ្នាក់ ឬបុព្វបទដូចជា «នៅ» «ក្នុង» «លើ» «ក្រោម» «ជិត» ដើម្បីបញ្ជាក់ទីតាំង។ នៅក្នុងភាសាសេសូថូ ទីតាំងជារឿយៗត្រូវបានបង្ហាញតាមរយៈទម្រង់ទីតាំង (Locative Form) ដោយការបន្ថែមបច្ច័យ «-ng» ទៅចុងបញ្ចប់នៃនាម (ឧទាហរណ៍៖ «toropo» មានន័យថា ទីក្រុង ក្លាយទៅជា «toropong» មានន័យថា នៅក្នុងទីក្រុង)។ អ្នកបកប្រែត្រូវដឹងពីច្បាប់ប្តូររូបភពសព្ទទាំងនេះ ដើម្បីធានាថាការកំណត់ទីតាំង និងពេលវេលានៅក្នុងអត្ថបទបកប្រែមិនមានភាពភាន់ច្រឡំ។
គន្លឹះសំខាន់ៗសម្រាប់អ្នកបកប្រែអាជីព
ដើម្បីទទួលបានលទ្ធផលបកប្រែដែលល្អឥតខ្ចោះ និងមានលក្ខណៈអាជីពខ្ពស់ គន្លឹះខាងក្រោមនេះគួរត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ និងអនុវត្ត៖
- យល់ពីបរិបទជាធំ (Prioritize Context over Literal Translation)៖ ជៀសវាងការប្រើប្រាស់វចនានុក្រមបកប្រែចំតួអក្សរ។ ត្រូវអានអត្ថបទទាំងមូលដើម្បីយល់ពីគោលបំណង និងអារម្មណ៍របស់អ្នកនិពន្ធ រួចប្រើប្រាស់វាក្យសព្ទ និងវេយ្យាករណ៍សេសូថូដើម្បីបង្កើតខ្លឹមសារឡើងវិញ។
- ការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍បច្ចេកវិទ្យា និងការកសាងសទ្ទានុក្រម (CAT Tools and Glossaries)៖ ទោះបីជាភាសាសេសូថូមិនទាន់មានការគាំទ្រទូលំទូលាយពីកម្មវិធីបកប្រែស្វ័យប្រវត្តិក៏ដោយ ការប្រើប្រាស់ CAT Tools ដូចជា SDL Trados ឬ Memsource អាចជួយរក្សាស៊ីសង្វាក់គ្នានៃពាក្យបច្ចេកទេស។ ការបង្កើតសទ្ទានុក្រម (Glossary) ផ្ទាល់ខ្លួនរវាងខ្មែរ និងសេសូថូ គឺជាទ្រព្យសកម្មដ៏មានតម្លៃបំផុតសម្រាប់អ្នកបកប្រែ។
- ការបណ្តុះបណ្តាល និងអភិវឌ្ឍចំណេះដឹងវប្បធម៌ជាប្រចាំ (Continuous Cultural Learning)៖ អ្នកបកប្រែត្រូវតែតាមដាន និងសិក្សាពីការវិវត្តនៃភាសា និងសង្គមទាំងពីរ។ ការយល់ដឹងអំពីព្រឹត្តិការណ៍បច្ចុប្បន្ន របៀបរស់នៅ និងការផ្លាស់ប្តូរវាក្យសព្ទនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ព្រមទាំងប្រទេសឡេសូតូ និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង នឹងជួយឱ្យការបកប្រែមានភាពទាន់សម័យ និងសមស្របទៅតាមកាលៈទេសៈជាក់ស្តែង។
- ការសហការជាមួយអ្នកត្រួតពិនិត្យជនជាតិដើម (Collaboration with Native Speakers)៖ ជំហានចុងក្រោយបង្អស់ និងសំខាន់បំផុតគឺត្រូវឱ្យអ្នកនិយាយភាសាសេសូថូជាភាសាកំណើតត្រួតពិនិត្យឡើងវិញ (Proofreading)។ ពួកគេអាចរកឃើញនូវចំណុចឆ្គាំឆ្គងតូចៗនៃល្បះ រចនាបថ និងការប្រើប្រាស់ពាក្យដែលអ្នកបកប្រែបរទេសមិនអាចមើលឃើញ។
សន្និដ្ឋានអំពីអនាគតនៃការបកប្រែគូភាសានេះ
ការបកប្រែពីភាសាខ្មែរទៅភាសាសេសូថូ ទោះបីជាមានភាពស្មុគស្មាញ និងទាមទារការខិតខំប្រឹងប្រែងខ្លាំងពីអ្នកបកប្រែក៏ដោយ វាកំពុងតែបើកឱកាសថ្មីៗជាច្រើនក្នុងយុគសម័យឌីជីថល។ តាមរយៈការអនុវត្តវិធីសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រ ការយកចិត្តទុកដាក់លើលក្ខណៈពិសេសនៃវេយ្យាករណ៍ទាំងពីរ និងការគោរពយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ចំពោះវប្បធម៌គោលដៅ អ្នកបកប្រែនឹងអាចបង្កើតឡើងនូវការបកប្រែដ៏រស់រវើក ត្រឹមត្រូវ និងមានតម្លៃខ្ពស់។ នេះមិនត្រឹមតែជាកិច្ចការបច្ចេកទេសប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺជាសិល្បៈនៃការតភ្ជាប់ដួងព្រលឹងពីរឱ្យមកជិតស្និទ្ធគ្នាតាមរយៈស្ពាននៃភាសា។