Забони тоҷикӣ ва забони ветнамӣ ба ду оилаи комилан мухталифи забонӣ тааллуқ доранд. Забони тоҷикӣ ҳамчун як забони ҳиндуаврупоӣ дорои сохтори муайяни грамматикӣ мебошад, дар ҳоле ки забони ветнамӣ ба оилаи забонҳои австроосиёӣ дохил шуда, бо хусусияти ҷудокунанда (изолятсионӣ) ва оҳангҳои худ фарқ мекунад. Тарҷумаи мустақим ва босифат аз забони тоҷикӣ ба ветнамӣ донишҳои амиқи назариявӣ ва маҳорати баланди амалиро талаб мекунад. Ин мақола барои тарҷумонҳо ва мутахассисони соҳа роҳнамои ҳамаҷонибаеро дар бораи раванди тарҷума, нозукиҳои забоншиносӣ ва роҳҳои бартараф кардани мушкилоти муошират пешниҳод менамояд.
Сохтори ҷумла ва синтаксис: Аз сохти SOV ба SVO
Яке аз фарқиятҳои асосии синтаксисии байни ин ду забон, сохтори ҷойгиршавии аъзои асосӣ ва пайрави ҷумла мебошад. Забони тоҷикӣ ҳамчун забони дорои сохтори муайяни наслӣ ва грамматикӣ, маъмулан аз қоидаи SOV (Мубтадо - Пуркунанда - Хабар) пайравӣ мекунад. Ин маънои онро дорад, ки феъл ва хабари ҷумла қариб ҳамеша дар охири ҷумла ҷойгир мешаванд. Баръакс, забони ветнамӣ сохтори классикии SVO (Мубтадо - Феъл - Пуркунанда)-ро истифода мебарад. Ҳангоми тарҷумаи матнҳо, тарҷумон бояд сохтори ҷумларо комилан тағйир диҳад ва ҷузъҳои онро аз нав ҷо ба ҷо кунад. Барои мисол, ҷумлаи тоҷикии "Ман китобро мехонам" дар забони ветнамӣ ба сохти "Ман мехонам китоб" (Tôi đọc sách) табдил меёбад. Ин дигаргунсозии синтаксисӣ дар ҷумлаҳои мураккаб боз ҳам душвортар мешавад, зеро вобастагиҳои байни сарҷумла ва пайравҷумлаҳо дар ҳарду забон ба таври гуногун танзим мешаванд. Тарҷумон бояд диққати махсус диҳад, то ҳангоми тағйири сохтор маънои аслӣ ва таъкидҳои мантиқии матн гум нашаванд.
Грамматикаи аналитикии тоҷикӣ ва забони ҷудокунандаи ветнамӣ
Забони тоҷикӣ ҳамчун забони дорои унсурҳои бойи флективӣ ва аналитикӣ шинохта мешавад. Мо дар забони тоҷикӣ суффиксҳои гуногуни феълиро барои ифодаи замонҳои гузашта, ҳозира ва оянда, инчунин барои нишон додани шахс ва шумора истифода мебарем. Масалан, дар калимаи "рафтам", суффикси "-ам" шахси аввали танҳоро нишон медиҳад. Аммо забони ветнамӣ як забони комилан ҷудокунанда (isolating language) мебошад, ки дар он калимаҳо аз рӯи шакл ва морфология тағйир намеёбанд. Яъне, дар забони ветнамӣ ягон намуди суффикс ё префикси грамматикӣ мавҷуд нест. Барои ифодаи муносибатҳои замонӣ ва ҳолатҳои грамматикӣ, ветнамиҳо аз калимаҳои махсуси ёвар ва тартиби қатъии ҷойгиршавии калимаҳо истифода мебаранд. Масалан, барои ифодаи замони гузашта дар ветнамӣ калимаи ёвари "đã", барои замони оянда "sẽ" ва барои замони ҳозираи давомдор "đang" истифода мешаванд. Агар заминаи матн (контекст) замонро равшан нишон диҳад, ин калимаҳои ёвар низ метавонанд партофта шаванд. Тарҷумони тоҷик бояд фаҳмад, ки чӣ тавр замонҳо ва намудҳои феълии тоҷикиро ба системаи сода ва заминавии ветнамӣ бидуни гум кардани дақиқии илмӣ ё бадеӣ интиқол диҳад.
Системаи калимаҳои таснифӣ (Курсҳои шумориш) дар забони ветнамӣ
Хусусияти дигаре, ки барои тарҷумонҳои тоҷикзабон мушкилӣ эҷод мекунад, истифодаи калимаҳои таснифӣ ё таснифкунандаҳо (classifiers / lượng từ) дар забони ветнамӣ мебошад. Дар забони тоҷикӣ мо калимаҳои шуморишро ба монанди "дона", "нафар", "сар" истифода мебарем, вале истифодаи онҳо дар аксар мавридҳо ихтиёрӣ аст (масалан, "панҷ китоб" ё "панҷ дона китоб"). Дар забони ветнамӣ бошад, ҳангоми истифодаи шумораҳо бо исмҳо, мавҷудияти калимаи таснифӣ ҳатмӣ аст. Илова бар ин, ин калимаҳо вобаста ба шакл, хусусият ва навъи ашё хеле гуногунанд. Масалан, барои ҳайвонот калимаи "con", барои ашёи ҳамвор ва коғазӣ "tờ", барои китобҳо "cuốn" ё "quyển" ва барои ашёи дароз "cây" истифода мешавад. Интихоби нодурусти калимаи таснифӣ метавонад ҷумларо ғайритабиӣ ва ҳатто хандаовар созад. Аз ин рӯ, тарҷумон бояд луғати бойи ин категорияҳоро аз худ кунад.
Муроҷиат ва эҳтиром: Нозукиҳои фарҳангӣ дар ҷонишинҳо
Муносибатҳои иҷтимоӣ, сохтори оила ва эҳтироми мутақобила дар ҷомеаи Ветнам дар системаи ҷонишинҳои шахсии онҳо ба таври амиқ инъикос ёфтаанд. Дар забони тоҷикӣ системаи ҷонишинҳо нисбатан сода ва мустақим аст ("ман", "ту", "вай", "мо", "шумо", "онҳо"). Мо танҳо барои нишон додани эҳтиром ҷонишини "шумо"-ро ба ҷои "ту" истифода мебарем. Дар забони ветнамӣ бошад, ҷонишинҳои махсус ба монанди "I" ё "you" ба маънои умумии худ қариб вуҷуд надоранд. Ба ҷои ин, одамон бо истифода аз истилоҳоти хешутаборӣ (kinship terms) вобаста ба синну сол, ҷинс ва мавқеи иҷтимоии ҳамдигар муроҷиат мекунанд. Масалан, агар шумо бо шахсе суҳбат кунед, ки аз шумо андаке калонтар аст, шумо худро "em" (додар/хоҳар) ва ӯро "anh" (бародар) ё "chị" (апа) меномед. Ин системаи мураккаб ҳангоми тарҷумаи муколамаҳо аз тоҷикӣ ба ветнамӣ диққати махсусро талаб мекунад. Тарҷумон бояд муносибати байни гӯяндагонро дуруст дарк кунад, то оҳанги мувофиқи эҳтиром ё наздикиро интихоб намояд. Агар тарҷумон ин нозукиро ба назар нагирад, матни тарҷумашуда метавонад беадабона ё ғайрирасмӣ ба назар расад.
Мушкилоти фонетикӣ ва оҳангнокӣ (Тонҳо) дар тарҷумаи хаттӣ ва шифоҳӣ
Ҳангоми тарҷумаи шифоҳӣ (синхронӣ ё пайдарпай), системаи оҳангҳои забони ветнамӣ (ки дорои шаш оҳанги мухталиф аст) метавонад барои тоҷикзабонон душвортарин бахш бошад. Як ҳиҷо бо оҳангҳои гуногун метавонад маъноҳои комилан мухталиф дошта бошад. Масалан, калимаи "ma" метавонад вобаста ба оҳангаш маънои "арвоҳ", "модар", "шолӣ", "қабр", "асп" ё "вале"-ро дошта бошад. Ҳарчанд ин мушкилот бештар ба тарҷумаи шифоҳӣ дахл дорад, дар тарҷумаи хаттӣ низ ҳангоми транслитератсияи номҳои хос ва истилоҳот нақши муҳим мебозад. Тарҷумон бояд диққат диҳад, ки аломатҳои диакритикии ветнамӣ дуруст навишта шаванд, зеро сарфи назар кардани як аломати хурд маънои тамоми ҷумларо дигар мекунад.
Маслиҳатҳои амалӣ ва тавсияҳо барои тарҷумонҳои касбӣ
Барои ба даст овардани тарҷумаи баландсифат аз тоҷикӣ ба ветнамӣ, тавсияҳои зерин муҳиманд:
- Омӯзиши амиқи заминаи фарҳангӣ: Тарҷума танҳо иваз кардани калимаҳо нест. Фаҳмидани урфу одатҳо, анъанаҳо ва тарзи тафаккури мардуми ветнамӣ ба шумо кӯмак мекунад, ки матнро на танҳо саҳеҳ, балки табиӣ ва равон тарҷума кунед.
- Истифодаи луғатҳои махсусгардонидашуда: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-ветнамӣ хеле каманд, истифодаи забони сеюм (ба монанди англисӣ ё русӣ) ҳамчун пули тарҷумонӣ аксар вақт ногузир аст. Аммо дар ин ҳолат бояд аз таъсири манфии забони миёнарав (интерференсия) эҳтиёт шуд.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи бумӣ (Native Speaker): Пеш аз супоридани матни тарҷумашуда ба фармоишгар, ҳатман онро ба як мутахассиси ветнамӣ нишон диҳед. Ин кор барои ошкор кардани ибораҳои ғайритабиӣ ва хатогиҳои нозуки услубӣ кӯмак мекунад.
- Тамаркуз ба оҳанги матн: Бо назардошти расмият ва эҳтиром дар фарҳанги ветнамӣ, услуби матни тарҷумашударо ба хонандаи ветнамӣ мувофиқ созед, хусусан дар мактубҳои расмӣ ва ҳуҷҷатҳои корӣ.
Хулоса
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони ветнамӣ як раванди мураккаб, вале хеле ҷолиб аст. Бо риояи қоидаҳои синтаксисӣ, дарки фарқиятҳои морфологӣ ва эҳтироми нозукиҳои фарҳангӣ, тарҷумон метавонад купруки боэътимодеро байни ин ду фарҳанги бостонӣ эҷод намояд.