Häzirki wagtda globallaşmagyň we halkara gatnaşyklarynyň ösmegi bilen, dürli dil maşgalalaryna degişli bolan dilleriň arasyndaky terjime hyzmatlaryna bolan isleg barha artýar. Şolaryň biri hem türki diller maşgalasynyň oguz şahasyna degişli bolan türkmen dili bilen slawýan dilleri maşgalasynyň günorta slawýan şahasyna degişli bolan horwat diliniň arasyndaky terjime işidir. Türkmen dilinden horwat diline terjime etmek diňe bir sözleri çalşyrmak däl, eýsem iki sany bütinleý tapawutly grammatik, sintaktik we medeni ulgamyň arasynda köpri gurmakdyr. Bu makalada türkmen-horwat terjimesiniň esasy kynçylyklary, inçe aýratynlyklary we ýokary hilli terjime üçin zerur bolan amaly maslahatlar barada giňişleýin durup geçeris.
Sintaktik Gurluşyň Tapawutlary: SOV we SVO Düzenekleri
Türkmen we horwat dilleriniň arasyndaky iň uly tapawutlaryň biri sözleriň düzüliş tertibindedir. Türkmen dili agglutinatiw (goşulmaly) dil bolup, sintaktik taýdan SOV (Subject-Object-Verb / Eýe-Doldurgyç-Habar) gurluşyna eýedir. Ýagny, türkmen dilinde işlik (habar) adatça sözlemiň ahyrynda gelýär. Mysal üçin: "Men kitaby okadym." (Men - eýe, kitaby - doldurgyç, okadym - habar).
Horwat dili bolsa flektiw (üýtgeýän) dil bolup, esasan SVO (Subject-Verb-Object / Eýe-Habar-Doldurgyç) gurluşyny ulanýar. Horwat dilinde şol bir sözlem "Ja sam pročitao knjigu" (Men okadym kitaby) görnüşinde bolar. Terjimeçi türkmençe sözlemi okanda, manyny doly aňlamak üçin sözlemiň ahyryna çenli garaşmaly bolýar we ony horwat diline geçirende söz düzümini düýpli üýtgetmeli bolýar. Mundan başga-da, horwat dilinde sözleriň tertibi türkmen diline garanyňda has çeýedir, ýöne bu çeýelik belli bir logiki we intonasion basymlara görä düzülýär. Söz tertibiniň nädogry ulanylmagy, terjime edilýän tekstiň emeli we tebigy bolmadyk görnüşde okalmagyna sebäp bolup biler.
Morfologik Aýratynlyklar: Agglutinasiýa garşy Fleksiýa
Türkmen dili söz ýasamakda we sözleri üýtgetmekde goşulmalaryň yzygiderli birikmegine esaslanýar. Her bir goşulma belli bir grammatik manyny aňladýar we bu goşulmalar sözüň köküne yzygiderli sepleşip gelýär (mysal üçin: "göz-ler-imiz-däki"). Horwat dilinde bolsa fleksiýa häsiýetlidir. Ýagny, bir sany goşulma ýa-da sözüň kökündäki üýtgeşme bir wagtda birnäçe grammatik manyny (düşümi, sany, jynsy) aňladyp biler. Bu ýagdaý terjimeçiden horwat diliniň çylşyrymly morfologik gurluşyny gowy bilmegi talap edýär.
Düşüm Ulgamlarynyň Deňeşdirmesi
Türkmen dilinde 6 sany düşüm bar we olar örän yzygiderli düzgünlere boýun egýärler. Horwat dilinde bolsa 7 sany düşüm (padež) bar:
- Nominativ (Baş düşüm)
- Genitiv (Eýelik düşümine meňzeş, ýöne ulanylyş meýdany has giň)
- Dativ (Ýöneliş düşümi)
- Akuzativ (Ýükleniş düşümi)
- Vokativ (Ýüzlenme düşümi - türkmen dilinde bu düşüm ýokdur)
- Lokativ (Wagt we ýer düşümi)
- Instrumental (Gural ýa-da bilelik düşümi)
Aýratyn-da, Vokativ (ýüzlenme) düşümi adam atlaryna ýa-da ýüzlenilýän atlara ýörite goşulmalaryň goşulmagyny talap edýär. Türkmen dilinde ýüzlenme intonasiýa we käbir kömekçi sözler arkaly amala aşyrylsa, horwat dilinde munuň ýörite grammatik formasy bardyr. Şeýle hem, horwat dilinde prepositionlaryň (söz öňündäki kömekçileriň) haýsy düşümler bilen ulanylmalydygyny dogry kesgitlemek örän kündür. Türkmen dilindäki goşulmalar (meselem, -da/-de, -dan/-den) horwat dilinde dürli prepositionlar ("u", "na", "iz", "kod") arkaly aňladylýar we olaryň her biri yzyndan gelýän adyň belli bir düşümde bolmagyny talap edýär.
Grammatik Jyns (Rod) Meselesi
Türkmen dilinde jyns tapawudy ýokdur. "Ol" çalyşma sözi erkek kişini, aýal maşgalany ýa-da jansyz zady aňladyp biler. Horwat dilinde bolsa hemme atlar üç jynsa bölünýär: muški rod (erkek jynsy), ženski rod (aýal jynsy) we srednji rod (orta jyns). Bu grammatik jyns diňe bir atlara degişli bolman, eýsem şol atlar bilen baglanyşykly gelýän sypatlara, çalyşmalara we hatda geçmiş zamandaky işliklere hem täsir edýär.
Meselem, türkmen dilindäki "Gowy kitap" sözüni horwat diline terjime edenimizde, "kitap" (knjiga) sözi aýal jynsyna degişli bolandygy üçin, "gowy" sypaty hem aýal jynsynyň goşulmasyny almaly we "dobra knjiga" bolmalydyr. Eger "jaý" (dom - erkek jynsy) diýsek, "dobar dom" görnüşine geçer. Türkmen dilinden terjime edilende kontekstiň doly öwrenilmegi örän möhümdir, çünki tekstde agzalýan gahrymanyň ýa-da predmetiň jynsy anyklanmasa, horwat dilinde dogry grammatik formany saýlamak mümkin däl bolar.
Medeni Tapawutlar we Frazeologizmler
Terjime diňe bir sözleriň grammatik taýdan laýyk gelmegi däl-de, medeniýetleriň bir-birine düşündirilmegidir. Türkmen medeniýeti köp babatda gündogar, yslam we göçme durmuşyň taryhy däpleri bilen baglanyşykly bolsa, horwat medeniýeti günorta slawýan, ortaýer deňzi we merkezi ýewropa medeniýetleriniň täsirindedir. Bu ýagdaý dillerde özboluşly idiomalaryň, atlar sözleriniň we durnukly söz düzümleriniň ýüze çykmagyna sebäp bolupdyr.
Meselem, türkmen dilindäki "nanyny ýarym etmek" ýa-da "gözüniň alnynda" ýaly frazeologizmleri göni sözme-söz terjime etmek horwat okyjysy üçin hiç hili many bermez. Terjimeçi bu ýagdaýda şol manyny berýän horwat dilindäki ekwiwalentleri tapmaly ýa-da manyny düşündiriş usuly bilen bermelidir. Şeýle hem, nahar atlary, milli geýimler we taryhy adalgalar terjime edilende düşündirişli bellikleri ulanmak maslahat berilýär.
Netijeli Terjime Üçin Möhüm Maslahatlar
Türkmen dilinden horwat diline professional derejede terjime etmek isleýän hünärmenler üçin aşakdaky maslahatlar peýdaly bolar:
- Konteksti Doly Seljeriň: Terjime etmäge başlamankaňyz, tutuş teksti okap çykyň. Türkmen dilindäki jyns kesgitlemesini we sözlemleriň arasyndaky logiki baglanyşygy anyklaň.
- Sözme-söz Terjimeden Gaça Duruň: Sintaktik we morfologik tapawutlar zerarly göni terjime köplenç manysyz ýa-da gowşak sözlemleriň emele gelmegine getirer. Horwat diliniň SVO gurluşyna laýyklykda sözlemleri täzeden guruň.
- Prepositionlary we Düşümleri Ýatda Saklaň: Horwat dilindäki her bir prepositionyň haýsy düşüm bilen baglanyşýandygyny öwreniň we ýalňyşsyz ulanmaga çalşyň.
- Tehnologik Gurallardan we Sözlüklerden Peýdalanyň: Dürli onlaýn sözlükleri we korpus gurallaryny ulanyp, sözleriň horwat dilindäki kontekstual ulanylyşyny barlaň.
- Ene Dilinde Gürleýänleriň Barlamagyny Üpjün Ediň: Terjime edilen tekst ahyrky okyja gowşurylmanka, horwat dilini ene dili hökmünde bilýän hünärmen (native speaker) tarapyndan redaktirlenmelidir.
Netije hökmünde aýtsak, türkmen dilinden horwat diline geçirilýän terjimeler ýokary dil hünärini, medeni düşünjeliligi we çeýeligi talap edýär. Iki diliň arasyndaky grammatik tapawutlary ylmy taýdan özleşdirmek we ýokardaky maslahatlara eýermek hünärmenlere has oňat we ýokary hilli netijeleri gazanmaga kömek eder.