Terjimeçilik ylmy we sungaty iki dürli medeniýetiň we dil ulgamynyň arasynda köpri gurmakdyr. Häzirki wagtda sebitara gatnaşyklaryň, ykdysady hyzmatdaşlygyň we medeni alyş-çalşyň ösmegi bilen türkmen dilinden täjik diline terjime etmäge bolan isleg barha artýar. Türkmen dili Oguz toparyna degişli bolup, Türki diller maşgalasyna girýär we agglýutinatiw (goşulma kabul ediji) gurluşa eýedir. Täjik dili bolsa Hindi-Ýewropa diller maşgalasynyň Eýran şahasyna degişlidir we esasan flektiw (üýtgeýän) we analitik aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Bu iki dil gurluşy taýdan biri-birinden düýpli tapawutlanýandygy sebäpli, terjime işinde köp sanly kynçylyklar we özboluşly aýratynlyklar ýüze çykýar. Aşakda türkmen dilinden täjik diline terjime etmegiň esasy prinsipleri, grammatik tapawutlar, leksik aýratynlyklar we terjimeçiler üçin peýdaly maslahatlar giňişleýin beýan edilýär.
Dil Gurluşlarynyň we Söz Tertibiniň Tapawutlary
Türkmen we täjik dilleriniň arasyndaky iň uly tapawutlaryň biri söz tertibidir (syntactic structure). Türkmen dilinde standart söz tertibi subýekt-obýekt-işlik (SOV) görnüşindedir. Ýagny, sözlemiň ahyrynda elmydama habar (işlik) durýar. Täjik dilinde bolsa söz tertibi has çeýedir, ýöne adatça subýekt-işlik-obýekt (SVO) tertibine eýerýär. Bu bolsa terjimeçiden sözlemi tutuşlygyna okap, onuň manysyny doly özleşdirenden soň, täjik diliniň gurluşyna laýyklykda täzeden gurmagy talap edýär.
Meselem, türkmen dilindäki "Men kitaby okadym" diýen sözlem täjik diline terjime edilende, sözleriň ýerleşişi "Men okadym kitaby" (Ман китобро хондам) görnüşinde bolýar. Ýönekeý sözlemlerde bu aňsat bolup görünse-de, çylşyrymly we goşma sözlemlerde ýalňyşlyklaryň öňüni almak üçin örän seresap bolmak gerekdir. Esasanam, yzygiderli baglanyşykly sözlemlerde we goşma düşüm düşündirişlerinde türkmen dilindäki işlik formalaryny we doldurgyçlary täjik dilindäki degişli eýelik we predikat gurluşlaryna dogry öwürmek möhümdir.
Izofat Gurluşy we Sypat-At Gatnaşyklary
Täjik diliniň iň esasy aýratynlyklaryndan biri "Izofat" (эзофат) gurluşydyr. Bu gurluş atlaryň yzyndan gelýän düşündirişleri ýa-da eýelik gatnaşyklaryny baglanyşdyrmak üçin ulanylýar we "-i" goşulmasy (ýazuwda "-и") arkaly aňladylýar. Türkmen dilinde bolsa sypat ýa-da kesgitleýji elmydama kesgitlenýän sözüň öňünde gelýär.
- Türkmen dilinde: "Gyzyl gül" (sypat + at)
- Täjik dilinde: "Guli surh" (гули сурх - at + izofat + sypat)
Şeýle hem, eýelik gatnaşyklarynda hem bu tapawut ýüze çykýar. Türkmen dilindäki "Meniň kitabym" diýen aňlatma täjik dilinde "Kitobi man" (китоби ман) görnüşinde bolar. Terjimeçi türkmen dilindäki çylşyrymly at birleşmelerini täjik diline geçirende izofat zynjyryny dogry gurmagy başarmalydyr. Uzyn birleşmelerde izofatyň nädogry ulanylmagy sözlemiň manysyny düýbünden üýtgedip ýa-da düşnüksiz edip biler.
Düşüm Ulgamy we Kömekçi Sözler
Türkmen dili alty düşümli ulgama eýedir we sözleriň arasyndaky gatnaşyklar esasan söz yzyna goşulýan goşulmalar (affiksler) arkaly aňladylýar. Täjik dilinde bolsa klassiki düşüm ulgamy ýok diýerlikdir. Onuň ýerine predloglar (söz öňi kömekçiler) we postpozisiýalar (söz yzy kömekçiler) ulanylýar. Şeýle hem, täjik dilinde aýratyn doldurgyç düşümiň ornuny tutýan "-ro" (-ро) goşulmasy bar.
Türkmen dilindäki çykyş (-dan/-den), ýöneliş (-a/-e, -ga/-ge), wagt-orun (-da/-de) düşümlerini täjik diline terjime edeniňde, düşüm goşulmalarynyň deregine "dar" (дар - içinde/da), "ba" (ба - tarapa/a), "az" (аз - dan/den) ýaly predloglary ulanmak gerek bolýar. Terjimeçi haýsy türkmen düşüminiň haýsy täjik predlogyna laýyk gelýändigini diňe bir mehaniki taýdan bilmän, eýsem sözlemiň kontekstindäki semantiki aýratynlyklary hem göz öňünde tutmalydyr.
Leksiki Meňzeşlikler we "Ýalançy Dostlar" (False Friends)
Türkmen we täjik halklary asyrlar boýy goňşyçylykda we medeni gatnaşykda ýaşap gelýärler. Bu bolsa dilleriň leksikasynda, ylaýta-da arap-pars sözlerinde uly meňzeşlikleriň döremegine sebäp boldy. Türkmen dilinde köp sanly pars gelip çykyşly sözler bar we olar täjik dilinde hem edil şol manyda ýa-da az-kem üýtgedilip ulanylýar (mysal üçin: dost, duşman, bahar, aýna, kitaphana we ş.m.).
Emma bu ýerde terjimeçini aldadyp biljek "terjimeçiniň ýalançy dostlary" diýlip atlandyrylýan sözler hem bar. Käbir sözler iki dilde-de meňzeş ýazylyp we aýdylyp bilse-de, wagtyň geçmegi bilen olaryň aňladýan manylary üýtgäpdir ýa-da tapawutly öwüşginler alypdyr. Şonuň üçin, terjime edilende sözüň diňe bir sözlük manysyna däl-de, eýsem häzirki zaman täjik dilindäki ulanylyş aýratynlyklaryna, sinonimlerine we stilistikasyna üns bermek zerurdyr.
Terjime Prosesinde Medeni we Durmuş Aýratynlyklaryny Hasaba Almak
Edebi we jemgyýetçilik-syýasy tekstleri terjime edeniňde, diňe bir grammatiki taýdan dogry terjime etmek ýeterlik däldir. Her bir halkyň özüne mahsus däp-dessurlary, taryhy adalgalary, milli tagamlary, geýimleri we durmuş aýratynlyklary bolýar. Terjimeçi türkmen dilindäki "realileri" (milli aýratynlyklary) täjik diline geçirende birnäçe usuldan peýdalanyp biler:
- Transliterasiýa we düşündiriş: Milli aňlatmany täjik elipbiýine laýyk ýazyp, aşagynda ýa-da ýörite düşündirişde onuň manysyny açyp görkezmek.
- Funksional meňzeşlik: Täjik medeniýetinde şol gurşawa iň ýakyn bolan aňlatmany ulanmak.
- Deskriptiw (düşündirişli) terjime: Sözüň ornuna onuň gysgaça manysyny ýazmak.
Esasanam, nakyllary, atalar sözüni we frazeologik birleşmeleri terjime edeniňde örän seresap bolmalydyr. Türkmen dilindäki göçme manyly frazeologizmleri täjik diline mehaniki (sözme-söz) terjime etmek uly ýalňyşlyklara we manynyň ýitmegine sebäp bolýar. Munuň deregine täjik dilindäki degişli manyny berýän ekwiwalentleri tapmak zerurdyr.
Professional Terjimeçiler Üçin Täsirli Maslahatlar
Türkmen-täjik terjime prosesinde ýokary hile ýetmek üçin aşakdaky maslahatlara eýermek peýdalydyr:
- Konteksi öwrenmek: Teksti terjime etmezden öň, onuň umumy mazmunyny, niýetlenen okyjylar gurşawyny we stilini dogry kesgitläň.
- Sözlükleri ulanmak: Terjime prosesinde diňe bir türkmen-täjik däl, eýsem has giňişleýin düşündirişli sözlükleri, ylmy terminologiýa gollanmalaryny we pars dili çeşmelerini ulanyň.
- Edebi redaksiýa: Terjime tamamlanandan soň, teksti täjik diliniň ene dili bolan hünärmenine (native speaker) okadyň we redaktirläň. Bu stilistik we tebigy ýaňlanyşy üpjün eder.
- Tehnologiki mümkinçilikler: Häzirki zaman terjime ýady (Translation Memory) programmalaryny we terminologik bazalaryny ulanmak işiň tizligini we bitewiligini ýokarlandyrar.
Türkmen dilinden täjik diline terjime etmek diňe bir dil bilimi däl, eýsem iki goňşy halkyň medeni taryhyna, durmuşyna we ruhy dünýäsine çuňňur aralaşmagy talap edýän döredijilikli işdir. Grammatik gurluşyň we söz ýasalyş usullarynyň düýpli tapawutlaryna garamazdan, dogry saýlanylan terjime metodologiýasy arkaly iň çylşyrymly tekstleri hem ýokary hilde we takyklykda beýleki dile geçirmek mümkindir.