Kókó Ìsọ̀rọ̀ Lórí Ìṣe Ìtumọ̀ Láàrin Èdè Yorùbá ati Èdè Nọ́wèè
Ìtumọ̀ èdè láàrin èdè Yorùbá (èdè tí ó wọpọ̀ ní apá ìwọ̀-oòrùn ilẹ̀ adúláwọ̀, pàápàá jù lọ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà) ati èdè Nọ́wèè (Norwegian, èdè abínibí orílẹ̀-èdè Norway ní apá àríwá ilẹ̀ Yúróòpù) jẹ́ iṣẹ́ kan tí ó gba ọpọlọpọ̀ ìmọ̀, pẹ̀lú ìtọ́jú tó jinlẹ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn èdè méjèèjì yìí yàtọ̀ sí ara wọn pátápátá nípa ètò gírámà, ìró, ati àṣà, ìwúlò láti yí ọ̀rọ̀ padà láti èdè kan sí èkejì ń pọ̀ sí i nítorí ìbáṣepọ̀ kárí-ayé, ẹ̀kọ́-ọ̀fẹ́, ati kárà-kata. Ìtumọ̀ tó múnádóko kò kàn dán mọ́rán lórí yíyí ọ̀rọ̀ padà lasan; ó tún gba pé kí olùtúmọ̀ ní òye kúlẹ̀kúlẹ̀ nípa àṣà ati bí àwọn ènìyàn ṣe ń lo èdè méjèèjì láti sọ èrò ọkàn wọn jade.
Ìyàtọ̀ Pàtàkì Nínú Ètò Èdè Yorùbá ati Èdè Nọ́wèè
Lákọ̀ọ́kọ́, ó ṣe pàtàkì láti mọ̀ pé èdè Yorùbá jẹ́ èdè oníhùhù (tonal language). Èyí tọ́ka sí pé ohùn tí a fi pe ọ̀rọ̀ ni ó ń pinnu ìtumọ̀ rẹ̀. Àwọn àmì ohùn mẹ́ta pàtàkì tí a ń lò nínú èdè Yorùbá ni àmì òkè (´), àmì ìsàlẹ̀ (`) ati àmì àárín (tí a kì í sábà kọ sílẹ̀). Fún àpẹẹrẹ, ọ̀rọ̀ bíi "igba" (two hundred), "igbá" (calabash), "igbà" (time/season), ati "ìgbà" (fever/climbing rope) ní ìtumọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí ó sinmi lórí àmì ohùn. Fún olùtúmọ̀ tó ń ṣiṣẹ́ lórí èdè Yorùbá sí Nọ́wèè, àìlo àmì ohùn lọ́nà tó tọ́ lè fa àṣìṣe ńlá nínú ìtumọ̀. Ọpọlọpọ̀ ẹ̀rọ ìtumọ̀ ati àwọn ènìyàn tí kò bá gbọ́ èdè Yorùbá dáradára sábà ń ṣìnà nítorí àìkọ àwọn àmì yìí gbangba.
Lọ́wọ́ kejì, èdè Nọ́wèè (Norwegian) jẹ́ èdè ti ilẹ̀ Yúróòpù (Germanic language). Kò ní àwọn àmì ohùn bíi ti Yorùbá, ṣùgbọ́n ó ní ètò gírámà tirẹ̀ tí ó le koko. Èdè Nọ́wèè ní àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ tí a pín sí akọ (hankjønn), abo (hunkjønn), ati àárín-gùngùn (intetkjønn). Ìṣe yìí kò sí nínú èdè Yorùbá rárá, nítorí pé ọ̀rọ̀-orúkọ Yorùbá kò ní ìyàtọ̀ kankan fún akọ tabi abo. Èyí túmọ̀ sí pé nígbà tí a bá ń túmọ̀ láti Yorùbá sí Nọ́wèè, olùtúmọ̀ gbọ́dọ̀ ṣọ́ra láti lo àwọn àmì-ìdánimọ̀ (articles) tí ó tọ́ fún ọ̀rọ̀-orúkọ kọ̀ọ̀kan ní èdè Nọ́wèè. Gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ, bí a bá fẹ́ sọ "ìwé" ní èdè Nọ́wèè, a máa ń lo "en bok" (akọ) tabi "boka" (abo) gẹ́gẹ́ bí ìlò rẹ̀, ṣùgbọ́n nínú Yorùbá, "ìwé" kan náà ni láìsí ìyàtọ̀ kankan nínú ọ̀rọ̀ náà fúnrarẹ̀.
Ìyàtọ̀ mìíràn tún wà nínú bí a ṣe ń fi àwọn ọ̀rọ̀ hàn ní tòní tabi tàtẹ̀báyé (tense). Nínú èdè Yorùbá, a kì í sábà yí ọ̀rọ̀-ìṣe padà láti fi àsìkò hàn. A kàn ń lo àwọn ọ̀rọ̀-arànṣe bíi "ń", "ti", "yóò" láti fi àsìkò hàn (fún àpẹẹrẹ: "mo ń lọ", "mo ti lọ"). Sùgbọ́n nínú èdè Nọ́wèè, ọ̀rọ̀-ìṣe fúnrarẹ̀ ni ó ń yí padà (fún àpẹẹrẹ: "jeg går" fún lọ́wọ́lọ́wọ́, ati "jeg gikk" fún ohun tí ó ti kọjá). Èyí gba pé kí olùtúmọ̀ ní òye kúnrẹ́rẹ́ nípa bí a ṣe ń ṣètò àwọn àsìkò yìí nínú èdè méjèèjì.
Ètò Sẹ́ńtẹ́ǹsì ati Ìṣètò Ọ̀rọ̀ (Syntax)
Ìyàtọ̀ mìíràn tí ó tún le koko ni bí a ṣe ń to ọ̀rọ̀ sínú sẹ́ńtẹ́ǹsì. Èdè Yorùbá ń tẹ̀lé ètò "Kókó-ṣe-Nǹkan" (Subject-Verb-Object tabi SVO). Fún àpẹẹrẹ: "Olú jẹ oúnjẹ" (Olu [Subject] + jẹ [Verb] + oúnjẹ [Object]). Èdè Nọ́wèè náà ń lo SVO nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, ṣùgbọ́n ó ní òfin gírámà kan tí a ń pè ní "V2 rule" (Verb-Second rule). Òfin yìí sọ pé ọ̀rọ̀-ìṣe (verb) gbọ́dọ̀ wà ní ààyè kejì nínú sẹ́ńtẹ́ǹsì, pàápàá jù lọ nígbà tí a bá bẹ̀rẹ̀ sẹ́ńtẹ́ǹsì pẹ̀lú ọ̀rọ̀-asopọ̀ tabi ọ̀rọ̀-àpèjúwe àkókò. Ìyàtọ̀ yìí le ṣokùnfà àyípadà pàtàkì nínú bí a ṣe ń ṣètò ọ̀rọ̀ láti lè rí ìtumọ̀ tí ó dún mọ́ràn ní èdè Nọ́wèè.
Fún àpẹẹrẹ, nínú Yorùbá a le sọ pé: "Lónìí, a lọ sí ọjà." Bí a bá túmọ̀ rẹ̀ ní tààràtà sí Nọ́wèè, a lè fẹ́ sọ pé: "I dag vi dro til markedet." Ṣùgbọ́n èyí kò tọ́ nínú gírámà Nọ́wèè nítorí òfin V2. Ìyípadà tó tọ́ ni: "I dag dro vi til markedet" (Lónìí + lọ + a + sí ọjà). Èyí fi hàn pé olùtúmọ̀ gbọ́dọ̀ mọ bí a ṣe ń ṣe àmúpàdà ètò sẹ́ńtẹ́ǹsì láìsọ ìtumọ̀ gidi nù.
Ìgbésẹ̀ Kòṣeémánìí fún Ìtumọ̀ Èdè Yorùbá sí Èdè Nọ́wèè
Kí ìtumọ̀ èdè láàrin Yorùbá ati Nọ́wèè tó lè yanjú gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́, àwọn ìgbésẹ̀ wọ̀nyí ṣe kókó:
- Ìyẹ̀wò Àkọsílẹ̀ Gidi (Source Text Analysis): Olùtúmọ̀ gbọ́dọ̀ kọ́kọ́ ka àkọsílẹ̀ Yorùbá náà yékéyéké láti mọ èrò gidi tí onkọ̀wé fẹ́ gbé jáde. Èyí pẹ̀lú ṣíṣe àmúpàdà àwọn àkànṣe èdè, òwe, ati àṣà tí ó farasin nínú ọ̀rọ̀ kọ̀ọ̀kan. Àìye àkọsílẹ̀ gidi yìí le sọ iṣẹ́ ìtumọ̀ di eleré.
- Wíwá Ọ̀rọ̀ Tí Ó Bára Dúró (Finding Equivalences): Nítorí pé àwọn ohun kan wà nínú àṣà Yorùbá ti kò sí nínú àṣà ilẹ̀ Norway (Nọ́wèè), olùtúmọ̀ gbọ́dọ̀ wá ọ̀nà láti ṣe àlàyé àwọn ohun wọ̀nyí lọ́nà tí kò ní sọnù nínú ìtumọ̀. Fun àpẹẹrẹ, àwọn ọ̀rọ̀ bíi "abami", "oríṣa", tabi "awórelé" nilo àlàyé alákọ̀ọ́lẹ̀ ní èdè Nọ́wèè láti jẹ́ kí olùkà mọ ohun tí a ń sọ. Ìlò ọ̀rọ̀ tó jọ ọ́ tàbí àwọn àpèjúwe kúkúrú le ràn wá lọ́wọ́ nínú iṣẹ́ yìí.
- Ìṣètò ati Ìyípadà Gírámà (Grammatical Restructuring): Ìgbésẹ̀ yìí gba pé kí a tún sẹ́ńtẹ́ǹsì kọ ní èdè Nọ́wèè nípa titẹ̀lé gbogbo òfin gírámà ilẹ̀ Norway, pẹ̀lú ìtọ́jú àwọn ọ̀rọ̀-orúkọ, ọ̀rọ̀-ìṣe, ati àwọn àmì ọ̀rọ̀ tí ó yẹ gẹ́gẹ́ bí a ti sọ síwájú.
- Ṣíṣe Àtúnṣe ati Àtúnyẹ̀wò (Proofreading and Editing): Lẹ́yìn tí a bá ti túmọ̀ tan, ó ṣe kókó láti jẹ́ kí olùtúmọ̀ kejì tí èdè Nọ́wèè jẹ́ èdè abínibí rẹ̀ yẹ iṣẹ́ náà wò láti rí i dájú pé ó dún mọ́ràn, ó sì ṣe wẹ́kú fún àṣà ilẹ̀ wọn. Ìṣe yìí ni ó ń sọ iṣẹ́ di dídára tí kò ní àbùkù kankan.
Àwọn Ìpèníjà ati Bí A Ṣe Le Borí Wọn
Ìpèníjà tó tóbí jù lọ nínú ìtumọ̀ láàrin èdè Yorùbá ati Nọ́wèè ni ìyàtọ̀ àṣà (cultural gap). Èdè Yorùbá jẹ́ èdè tí ó kún fún ọ̀wọ̀, àwọn òwe, ati àkànṣe ọ̀rọ̀. Ní ilẹ̀ Yorùbá, a ní àwọn ọ̀rọ̀ tí a fi ń ki ènìyàn nípa ipò rẹ̀, ọjọ́ orí rẹ̀, tabi iṣẹ́ tí ó ń ṣe (fún àpẹẹrẹ: "ẹ kú àbọ̀", "ẹ kú iṣẹ́", "ẹ kú ijókòó"). Ní èdè Nọ́wèè, kò sí àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí pẹ̀lú ìtumọ̀ kan náà. Láti borí ìpèníjà yìí, olùtúmọ̀ gbọ́dọ̀ lo ọ̀nà ìtumọ̀ alálàyé (descriptive translation) tabi kí ó lo ọ̀rọ̀ tí ó sún mọ́ ọn jù lọ ní èdè Nọ́wèè láti má ṣe sọ ọ̀wọ̀ ati ẹ̀yẹ tí ó wà nínú èdè Yorùbá nù.
Ìpèníjà kejì ni àwọn ọ̀rọ̀ tí ó jẹ́ mọ́ ẹ̀sìn, ìṣẹ̀ṣe, ati àwọn nǹkan ibílẹ̀. Bí a bá fẹ́ túmọ̀ "Ògbóni" tabi "Babalawo" sí èdè Nọ́wèè, kò sí ọ̀rọ̀ kan ṣoṣo tí a le lò láti fi túmọ̀ rẹ̀. Lílò "prest" (pastor/priest) fún Babalawo lè mú ìtumọ̀ tí kò tọ́ dání. Nítorí náà, olùtúmọ̀ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ gbọ́dọ̀ tọ́jú ọ̀rọ̀ náà gẹ́gẹ́ bí ó ṣe wà, lẹ́yìn náà kí ó fi àlàyé kúkúrú sí abẹ́ rẹ̀ (footnotes) láti ṣe àlàyé ohun tí Babalawo jẹ́ fún olùkà ilẹ̀ Norway.
Ìyàtọ̀ mìíràn wà nínú àwọn ọ̀rọ̀ ìbátan. Bí àpẹẹrẹ, Yorùbá ní àwọn ọ̀rọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ fún "ẹ̀gbọ́n" ati "àbúrò", ṣùgbọ́n ní èdè Nọ́wèè, wọ́n sábà ń lo "bror" (arákùnrin) tabi "søster" (arábìnrin) láìsí ìyàtọ̀ ọjọ́-orí, àyàfi tí wọ́n bá fi "store-" (ẹ̀gbọ́n) tàbí "lille-" (àbúrò) síwájú rẹ̀. Olùtúmọ̀ gbọ́dọ̀ mọ irú àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ yìí kí ìtumọ̀ rẹ̀ lè ṣe wẹ́kú.
Àwọn Ìmọ̀ràn Pàtàkì fún Olùtúmọ̀ Èdè Yorùbá sí Èdè Nọ́wèè
Fún ẹnikẹ́ni tí ó fẹ́ ṣaṣeyọrí nínú iṣẹ́ yìí, àwọn ìmọ̀ràn wọ̀nyí wúlò gidigidi:
- Má Ṣe Lò Google Translate Láìyẹ̀wò: Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹ̀rọ ìtumọ̀ ti ń gbòòrò sí i, wọn kò tíì ní òye tó kúnrẹ́rẹ́ nípa àṣà ati àwọn àmì ohùn Yorùbá. Lílò wọn láìsí àtúnṣe ènìyàn yóò fa àṣìṣe tí ó tẹ́tẹ́ rẹ́rìn-ín. Fún àpẹẹrẹ, ẹ̀rọ le túmọ̀ "Ẹ kú àbọ̀" sí "Congratulations on arriving" lọ́nà tí kò bọ́ sí i nígbà gbogbo.
- Kọ́ Ètò Àṣà Ilẹ̀ Norway Náà Dáradára: Láti lè túmọ̀ ọ̀rọ̀ lọ́nà tí yóò yé olùkà ní Norway, o gbọ́dọ̀ mọ bí wọ́n ṣe ń gbé, bí wọ́n ṣe ń sọ̀rọ̀, ati irú àwọn ọ̀rọ̀ tí ó yẹ fún ipò kọ̀ọ̀kan. Èyí yóò jẹ́ kí ìtumọ̀ rẹ ní ìyọrísí tó dára.
- Tọ́jú Àwọn Àmì Ohùn Yorùbá Rẹ Gbangba: Nígbà tí o bá ń kọ àkọsílẹ̀ Yorùbá, rí i dájú pé gbogbo àmì ohùn (dò-rè-mí) wà ní ààyè tí ó tọ́. Èyí yóò jẹ́ kí olùtúmọ̀ èdè Nọ́wèè tí kò fi bẹ́ẹ̀ gbọ́ Yorùbá dáradára lè lo àwọn ìsọfúnni náà lọ́nà tó yẹ láti yẹra fún rírogún ọ̀rọ̀.
- Ní Ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú Àwọn Olùtúmọ̀ Mìíràn: Ṣíṣe iṣẹ́ pẹ̀lú ẹgbẹ́ olùtúmọ̀ láti orílẹ̀-èdè méjèèjì yóò jẹ́ kí iṣẹ́ rẹ ní dídára tí ó ga, yóò sì tún jẹ́ kí ìtumọ̀ rẹ ṣe wẹ́kú fún ètò òfin ati àṣà orílẹ̀-èdè méjèèjì.
Ní àkópọ̀, ìṣe ìtumọ̀ láàrin èdè Yorùbá ati èdè Nọ́wèè kò kàn ṣe pàtàkì fún títúmọ̀ ọ̀rọ̀ lasan, ṣùgbọ́n ó jẹ́ afárá pàtàkì láti so àṣà, ẹ̀sìn, ati ọ̀rọ̀-ajé orílẹ̀-èdè méjèèjì pọ̀. Pẹ̀lú ìṣọ́ra, ìmọ̀ tó jinlẹ̀, ati títẹ̀lé àwọn ìgbésẹ̀ tó yẹ, a le rí ìtumọ̀ tí yóò yékéyéké tí yóò sì tún bọlá fún ẹwà èdè méjèèjì yìí.