Mae cyfieithu testun o’r Gymraeg i’r Hwngareg yn cyflwyno her ieithyddol hynod ddiddorol ond cymhleth iawn. Er bod y ddwy iaith yn meddu ar hunaniaeth ddiwylliannol gref ac yn perthyn i wledydd Ewropeaidd, maent yn tarddu o deuluoedd ieithyddol gwbl wahanol. Mae'r Gymraeg yn iaith Geltaidd o fewn y teulu Indo-Ewropeaidd, tra bod yr Hwngareg yn iaith Ffin-Wgraidd (Uraleg). Nid oes unrhyw berthynas hanesyddol na strwythurol rhyngddynt. I sicrhau cyfieithiad o ansawdd uchel sy'n parchu arlliwiau lleol ac sy'n darparu profiad darllen naturiol, mae angen dealltwriaeth ddofn o systemau morffolegol, cystrawennol a diwylliannol y ddwy iaith.
1. Aliniad Cystrawennol a Threfn Geiriau
Un o'r heriau cyntaf i gyfieithydd yw'r gwahaniaeth sylfaenol mewn trefn geiriau. System ferf-goddrych-gwrthrych (VSO) sy'n nodweddu'r Gymraeg fel arfer mewn brawddegau syml (er enghraifft, "Agorodd y dyn y drws"). Mewn cyferbyniad agos, mae trefn geiriau'r Hwngareg yn hyblyg iawn ond fe'i llywodraethir gan egwyddor "Topig-Sylw" (Topic-Comment) yn hytrach na rheolau cystrawennol caeth. Yn yr Hwngareg, mae'r elfen fwyaf pwysig neu'r wybodaeth newydd (y ffocws) yn cael ei gosod yn union o flaen y ferf.
Wrth gyfieithu o'r Gymraeg, rhaid i'r cyfieithydd ddadansoddi bwriad pwyslais y frawddeg Gymraeg yn ofalus. Os yw brawddeg Gymraeg yn defnyddio ffurf grymusol neu ragenwol i bwysleisio rhywbeth penodol (fel "Y dyn a agorodd y drws"), rhaid addasu trefn geiriau'r Hwngareg i adlewyrchu hynny drwy osod y gwrthrych neu'r goddrych yn y safle ffocws cyn y ferf. Gall camddehongli hyn arwain at destun Hwngareg sy'n teimlo'n stifft neu sy'n cyfleu neges anghywir o ran pwyslais.
2. System Gyd-gysylltiol (Agglutinative) yr Hwngareg
Tra bod y Gymraeg yn dibynnu ar arddodiaid, treigladau, a geirynnau i ddangos perthynas ramadegol rhwng geiriau, mae'r Hwngareg yn iaith gyd-gysylltiol (agglutinative). Mae hyn yn golygu bod yr Hwngareg yn ychwanegu llu o ôl-ddodiaid (suffixes) at wreiddyn y gair i gyfleu ystyron fel lleoliad, perchnogaeth, cyfeiriad, a chyflwr. Mae gan yr Hwngareg tua 18 o achosion gramadegol (cases).
Er enghraifft, ystyriwch yr ymadroddion canlynol:
- Cymraeg: "yn y tŷ" (arddodiad + bannod + enw)
- Hwngareg: "a házban" ("a" yw'r fannod, "ház" yw tŷ, ac "-ban" yw'r ôl-ddodiad sy'n golygu "yn")
- Cymraeg: "i fy nhŷ" (arddodiad + rhagenw meddiannol + enw wedi'i dreiglo)
- Hwngareg: "a házamba" ("ház" = tŷ, "-am" = fy, "-ba" = i mewn i)
Mae'r system hon yn gofyn i'r cyfieithydd drawsnewid strwythurau dadansoddol (analytical) y Gymraeg i ffurfiau synthetig iawn yn yr Hwngareg. Rhaid bod yn hynod fanwl wrth ddewis yr ôl-ddodiad cywir, gan fod gwahaniaethau cynnil iawn rhwng symudiad tuag at le (illative, allative) a bodolaeth o fewn lle (inessive, adessive).
3. Harmoni Llafariaid (Vowel Harmony)
Nodwedd unigryw arall o'r Hwngareg sy'n effeithio ar ffurfio geiriau yw Harmoni Llafariaid. Rhennir llafariaid yr Hwngareg yn ddau grŵp: llafariaid cefn (a, o, u, ac arlliwiau hir ohonynt) a llafariaid blaen (e, i, ö, ü, ac arlliwiau hir ohonynt). Pan fyddwch yn ychwanegu ôl-ddodiad at enw neu ferf, rhaid i lafariad yr ôl-ddodiad gyd-fynd â llafariaid y gair sylfaenol.
Er enghraifft, mae gan yr ôl-ddodiad sy'n golygu "yn" ddwy ffurf gyffredin: "-ban" (ar gyfer geiriau â llafariaid cefn) ac "-ben" (ar gyfer geiriau â llafariaid blaen). O ganlyniad, mae "tŷ" (ház) yn dod yn "házban", ond mae "gardd" (kert) yn dod yn "kertben". Er nad yw hyn yn newid ystyr y cyfieithiad yn uniongyrchol, mae'n elfen allweddol o gywirdeb gramadegol a phriodoldeb orgraffyddol y testun targed y mae'n rhaid i gyfieithwyr ei feistroli er mwyn osgoi camgymeriadau sylfaenol.
4. Trawsnewid y System Ferfol a Moddau Ieithyddol
Mae gan y Gymraeg system ferfol gyfoethog sy'n defnyddio ffurfiau cryno (synthetig) a ffurfiau cwmpasog (periphrastic) gyda'r ferf "bod" (er enghraifft, "Rwy'n darllen" yn erbyn "Darllenaf"). Mae hyn yn caniatáu ar gyfer gwahaniaethau agweddol (aspect) amlwg rhwng gweithredoedd parhaus a gweithredoedd gorffenedig.
Yn yr Hwngareg, mynegir agwedd berfol yn bennaf drwy ddefnyddio rhagddodiaid berfol (verbal prefixes neu igekötők), megis "meg-", "ki-", "le-", "fel-", ac ati. Gall y rhagddodiaid hyn newid ystyr y ferf yn llwyr neu nodi bod y weithred wedi'i chwblhau. Er enghraifft, mae "tanul" yn golygu "astudio" neu "ddysgu" (yn barhaus), ond mae "megtanul" yn golygu "dysgu rhywbeth yn llawn" neu "feistroli". Mae paru agweddau berfol y Gymraeg (fel y defnydd o "wedi") â rhagddodiaid berfol cyfatebol yr Hwngareg yn gofyn am sensitifrwydd ieithyddol uchel i ddal y naws wreiddiol heb greu brawddegau annaturiol.
5. Cyfeiriad Diwylliannol a Chofrestri Sosioieithyddol
Mae systemau cymdeithasol a chwrteisi'r ddwy iaith yn cyflwyno heriau lleoleiddio nodedig. Ystyriwch y canlynol:
- Cymraeg: Mae'r Gymraeg yn defnyddio "ti" ar gyfer sefyllfaoedd anffurfiol a "chi" ar gyfer sefyllfaoedd ffurfiol neu luosog. Mae hon yn system gymharol syml o gymharu ag ieithoedd eraill.
- Hwngareg: Mae gan yr Hwngareg lefelau cwrteisi llawer mwy cymhleth. Defnyddir "te" ar gyfer anffurfioldeb absoliwt. Ar gyfer ffurfioldeb, mae dewis rhwng "Ön" (cwrteisi pell, ffurfiol iawn) ac "Maga" (ffurfiol ond ychydig yn fwy personol, weithiau ag elfen o awdurdod). Ymhellach, mae yna strwythurau fel "tetszik" ("mae'n plesio i chi") sy'n cael eu defnyddio i ddangos parch, yn enwedig wrth siarad ag unigolion hŷn neu mewn cyd-destunau gwasanaeth cwsmeriaid.
Wrth gyfieithu o'r Gymraeg, mae angen nodi pwy yw'r gynulleidfa darged yn Hwngari er mwyn mapio'r "chi" neu'r "ti" yn gywir i un o'r categorïau Hwngareg hyn. Gall defnyddio'r gofrestr anghywir ymddangos yn anghwrtais neu'n rhy ffurfiol i'r darllenydd Hwngareg.
6. Awgrymiadau Ymarferol i Gyfieithwyr
Er mwyn cyflawni cyfieithiad rhagorol rhwng y ddwy iaith hyn, dilynwch yr awgrymiadau canlynol:
- Osgowch Gyfieithu Gair am Air: Oherwydd gwahaniaethau strwythurol morffolegol a chystrawennol, mae cyfieithu llythrennol yn gysyniad amhosibl. Canolbwyntiwch ar drawsgludo ystyr y frawddeg gyfan yn hytrach na chyfieithu geiriau unigol.
- Meistrolwch y Gramadeg Cyd-gysylltiol: Buddsoddwch amser i ddeall system achosion a harmoni llafariaid yr Hwngareg yn drwyadl er mwyn sicrhau bod yr ôl-ddodiaid yn gywir ym mhob cyd-destun.
- Cadwch Golwg ar y Safle Ffocws: Wrth strwythuro brawddegau yn yr Hwngareg, nodwch yn glir beth yw prif bwyslais neu elfen newydd y frawddeg Gymraeg wreiddiol, a rhowch hwnnw o flaen y ferf.
- Lleoleiddio Idiomau: Mae gan y ddwy iaith ymadroddion idiomatig unigryw sy'n seiliedig ar hanes a diwylliant. Mae angen canfod cyfatebiaethau diwylliannol yn hytrach na chyfieithu trosiadau yn llythrennol (er enghraifft, ymadroddion am y tywydd neu ddiwylliant gwerin).
Trwy roi sylw manwl i'r manylion strwythurol a diwylliannol hyn, gall cyfieithwyr bontio'r bwlch rhwng y Gymraeg a'r Hwngareg yn llwyddiannus, gan greu testunau sydd nid yn unig yn gywir ond sydd hefyd yn atseinio'n naturiol ym meddwl y darllenydd targed.