Հայերենից շոնա թարգմանությունը ներկայացնում է երկու միանգամայն տարբեր լեզվամտածողությունների և լեզվական համակարգերի բախում։ Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, և շոնան (chiShona)՝ որպես բանտու լեզվաընտանիքի խոշորագույն ներկայացուցիչներից մեկը, ունեն արմատապես տարբեր քերականական, շարահյուսական և ձևաբանական կառուցվածքներ։ Որակյալ թարգմանություն իրականացնելու համար անհրաժեշտ է խորությամբ հասկանալ այս երկու լեզուների կառուցվածքային առանձնահատկությունները, քանի որ մեխանիկական կամ բառացի թարգմանությունը կարող է հանգեցնել իմաստային լուրջ աղավաղումների։ Այս հոդվածում մենք կուսումնասիրենք հիմնական մարտահրավերները, քերականական նրբություններն ու գործնական խորհուրդները, որոնք կօգնեն թարգմանիչներին հասնել առավելագույն ճշգրտության և բնական հնչողության:
1. Ձևաբանական համակարգերի տարբերությունները. Թեքական ընդդեմ Կցականի
Հայերենը հիմնականում թեքական լեզու է, որտեղ բառերը փոփոխվում են հոլովման և խոնարհման միջոցով՝ վերջավորությունների ավելացմամբ։ Շոնան, ընդհակառակը, դասական կցական (ագրուտինատիվ) լեզու է։ Սա նշանակում է, որ բառերի իմաստային և քերականական հարաբերությունները արտահայտվում են հիմնականում նախածանցների հարուստ համակարգի միջոցով։
Բանտու լեզուներին բնորոշ է ագրուտինացիան, որտեղ յուրաքանչյուր քերականական իմաստ արտահատվում է առանձին մասնիկով (մորֆեմով)։ Հայերենում մեկ վերջավորությունը կարող է միաժամանակ արտահայտել և՛ թիվ, և՛ հոլով (օրինակ՝ «տներում» բառում «ում»-ը տեղական հոլովի ցուցիչն է, իսկ «ներ»-ը՝ հոգնակի թվի)։ Շոնայում նախադասության կառուցման հիմնական սկզբունքը համաձայնությունն է ըստ դասերի։ Եթե ենթական պատկանում է 2-րդ դասին (մարդիկ՝ հոգնակի թիվ, նախածանցը՝ va-), ապա այդ ենթակային վերաբերող բայը, որոշիչը, դերանունը նույնպես պետք է ստանան va- կամ դրանից ածանցված համաձայնեցման մասնիկներ։ Այսպիսով, «լավ մարդիկ գալիս են» նախադասությունը շոնայում կունենա հետևյալ տեսքը. "Vanhu vakanaka vanouya" (որտեղ vanhu = մարդիկ, vakanaka = լավ, vanouya = գալիս են)։ Ինչպես տեսնում ենք, va- մասնիկը կրկնվում է բոլոր բառերում։ Սա ստեղծում է յուրահատուկ ռիթմիկա և կառուցվածքային խստություն, որը հայ թարգմանչից պահանջում է մաթեմատիկական ճշգրտություն և ուշադրություն:
2. Հոլովական համակարգ և նախդիրներ
Ժամանակակից արևելահայերենն ունի յոթ հոլով, որոնց միջոցով արտահայտվում են բառերի կապերը նախադասության մեջ։ Շոնա լեզվում ավանդական հոլովներ չկան։ Փոխարենը, հոլովական իմաստներն արտահատվում են նախածանցների և մասնիկների օգնությամբ։ Օրինակ՝
- Ուղղական և Հայցական հոլովները շոնայում որոշվում են նախադասության մեջ բառի դիրքով և բայի մեջ առկա դերանվանական ցուցիչներով։
- Տրական և Սեռական հոլովները հաճախ արտահայտվում են հատուկ կապակցական մասնիկներով, որոնք կոչվում են ասոցիատիվ ցուցիչներ (օրինակ՝ wa-, cha-, ya-, որոնք համաձայնեցվում են տիրոջ դասի հետ)։
- Բացառական և Գործիական հոլովները արտահայտվում են համապատասխան նախդիրներով կամ նախածանցներով, ինչպիսիք են na- (հետ/միջոցով) կամ kureva (մասին) մասնիկները։
Հայերենի հոլովների բազմազանությունն ու իմաստային նրբությունները շոնա լեզվով թարգմանելիս պահանջում են նոր սինտակտիկ կառույցների մշակում։ Քանի որ շոնայում չկան հոլովներ, բառերի հարաբերությունները փոխանցվում են դիրքային և մասնիկային եղանակով։ Օրինակ, հայերենի հայցական հոլովը («գիրքը կարդալ») շոնայում դառնում է բայի ուղիղ խնդիր առանց լրացուցիչ վերջավորության, սակայն եթե օբյեկտը որոշյալ է, բայի կազմում պարտադիր պետք է հայտնվի համապատասխան դասի դերանվանական մասնիկը։ Տրական հոլովի դեպքում, որը հայերենում ցույց է տալիս գործողության հասցեատիրոջը (օրինակ՝ «գրել ընկերոջը»), շոնայում օգտագործվում է բայի հատուկ ձև՝ կիրառական ածանցով (applicative extension, սովորաբար -er- կամ -ir-)։ Այսպիսով, «գրել» բայի (kunyora) փոխարեն օգտագործվում է «գրել ինչ-որ մեկի համար/հասցեով» ձևը (kunyorera)։ Սա նշանակում է, որ թարգմանիչը չի կարող պարզապես թարգմանել բառերն առանձին-առանձին. նա պետք է վերակառուցի բայի ձևաբանական կազմը՝ հիմնվելով հայերեն նախադասության հոլովական իմաստների վրա։
3. Բայական համակարգեր և եղանակաժամանակային ձևեր
Հայերենի բայական համակարգն աչքի է ընկնում իր բարդությամբ՝ ունենալով հարուստ դերբայական համակարգ, դիմավոր ձևեր, ժամանակներ և եղանակներ։ Շոնայում բայը նախադասության հիմնական կրող կառույցն է, որտեղ մեկ բառի մեջ կարող են ներառվել ենթական, ժամանակը, կերպը, ժխտումը և նույնիսկ ուղիղ օբյեկտը։
Օրինակ, շոնայում բայական կառույցը կարող է ունենալ հետևյալ տեսքը՝ "ndinomuda" (Ես սիրում եմ նրան), որտեղ ndi- նշանակում է «ես» (ենթակա), -no- արտահայտում է ներկա սովորական ժամանակը, -mu- նշանակում է «նրան» (օբյեկտի ցուցիչ), իսկ -da բնորոշում է բուն բայի արմատը («սիրել»)։ Այսպիսով, այն ինչ հայերենում պահանջում է ամբողջական նախադասություն կամ բառակապակցություն, շոնայում արտահատվում է մեկ բառ-բայով։ Թարգմանիչները պետք է տիրապետեն այս սինթետիկ կառուցվածքին՝ խուսափելու համար ավելորդ դերանունների օգտագործումից, որոնք շոնայում նախադասությունը դարձնում են անբնական։
Բայական համակարգի մեկ այլ կարևոր մարտահրավեր է ժամանակային և կերպային իմաստների ճշգրիտ փոխանցումը։ Հայերենում մենք ունենք անցյալ, ներկա և ապառնի ժամանակներ՝ իրենց կատարյալ, անկատար և հարակատար կերպերով։ Շոնա լեզվում ժամանակային համակարգն ավելի մանրամասնված է, հատկապես անցյալ ժամանակի դեպքում։ Շոնան տարբերակում է անմիջական անցյալը (որը տեղի է ունեցել այսօր), մոտ անցյալը (որը տեղի է ունեցել երեկ կամ վերջերս) և հեռավոր անցյալը (տարիներ առաջ տեղի ունեցած իրադարձություններ)։ Հետևաբար, երբ թարգմանիչը հայերեն տեքստում հանդիպում է «նա գնաց» արտահայտությանը, նա պետք է համատեքստից հասկանա, թե երբ է տեղի ունեցել գործողությունը՝ շոնա լեզվով համապատասխան անցյալ ժամանակաձևն ընտրելու համար (օրինակ՝ waenda՝ անմիջական անցյալ, թե՞ akaenda՝ հեռավոր անցյալ)։
4. Շարահյուսություն և բառերի դասավորություն
Հայերենն ունի համեմատաբար ազատ բառերի դասավորություն, թեև առավել տարածված է Ենթակա-Օբյեկտ-Բայ (SOV) կամ Ենթակա-Բայ-Օբյեկտ (SVO) կառուցվածքը։ Շոնան խիստ հետևում է Ենթակա-Բայ-Օբյեկտ (SVO) կաղապարին։ Բառերի դասավորության փոփոխությունը շոնայում կարող է լիովին փոխել նախադասության իմաստը կամ դարձնել այն անհասկանալի։
Հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել որոշիչ-որոշյալ կապակցություններին։ Եթե հայերենում ածականը սովորաբար նախորդում է գոյականին (օրինակ՝ «գեղեցիկ տուն»), ապա շոնայում այն միշտ հաջորդում է գոյականին և ստանում է համապատասխան դասի նախածանցը (օրինակ՝ "imba yakanaka" - «տուն գեղեցիկ»)։
Բացի այդ, շարահյուսական կառուցվածքում հայերենի ազատությունը թույլ է տալիս շեշտադրել նախադասության այս կամ այն անդամը՝ փոխելով դրա դիրքը (օրինակ՝ «Այսօր ես գիրքը կարդացի», «Ես այսօր գիրքը կարդացի», «Գիրքը ես այսօր կարդացի»)։ Շոնա լեզվում նման ազատությունը բացակայում է։ Ցանկացած շեղում SVO կառուցվածքից պահանջում է հատուկ շարահյուսական կառույցների կիրառում, ինչպիսիք են պասիվ կառույցները կամ կապակցական դերանունների օգտագործումը։ Օրինակ, եթե ցանկանում ենք շեշտել «գիրքը», ստիպված ենք ձևակերպել պասիվ ձևով. "Bhuku rakarverwa neni" (Գիրքը կարդացվեց իմ կողմից)։ Այս առանձնահատկությունը պետք է մշտապես հաշվի առնել՝ տեքստի տեղեկատվական հոսքն ու տրամաբանական շեշտադրումները ճիշտ պահպանելու համար։
5. Մշակութային տեղայնացում և ոչ համարժեք բառապաշար
Թարգմանության ամենադժվար մասերից մեկը մշակութային իրողությունների (ռեալիաների) փոխանցումն է։ Հայկական և զիմբաբվեական (շոնա) մշակույթները աշխարհագրական և պատմական առումներով շատ հեռու են միմյանցից։ Շատ հայկական հասկացություններ, ինչպիսիք են ավանդական կենցաղային իրերը, տոները կամ ուտեստները (օրինակ՝ «խաչքար», «լավաշ», «տարազ»), շոնա լեզվում չունեն ուղղակի համարժեքներ։
Նման դեպքերում թարգմանիչը պետք է դիմի հետևյալ մեթոդներին՝
- Նկարագրական թարգմանություն. Բացատրել բառի իմաստը շոնա լեզվով (օրինակ՝ «լավաշը» ներկայացնել որպես հայկական ավանդական բարակ հաց)։
- Տառադարձում և բացատրություն. Պահպանել բնօրինակ բառի հնչողությունը և տեքստում կամ ծանոթագրություններում տալ դրա բացատրությունը։
- Ֆունկցիոնալ համարժեքի որոնում. Գտնել շոնա մշակույթում նմանատիպ գործառույթ ունեցող երևույթ, եթե տեքստը թույլ է տալիս ոչ գիտական ճշգրտություն։
Մշակութային տարբերությունները նաև ազդում են սոցիալական փոխհարաբերությունների և քաղաքավարության ձևերի վրա։ Շոնա մշակույթում չափազանց կարևոր է «Ուբունտու» (Ubuntu/Unhu) փիլիսոփայությունը, որը սահմանում է մարդու կապը հասարակության հետ։ Սա արտահատվում է նաև լեզվական մակարդակում՝ հոգնակի թվի դերանունների և բայական ձևերի միջոցով հարգանքի դրսևորմամբ (նույնիսկ մեկ անձին դիմելիս կամ նրա մասին խոսելիս)։ Հայերենում մենք նույնպես ունենք «Դուք»-ով դիմելու ձևը, սակայն շոնայում հարգանքի այս դրսևորումն ունի ավելի լայն կիրառություն և ներառում է նաև ընտանեկան ու ազգակցական հարաբերությունների բարդ համակարգը (օրինակ՝ հորեղբորը, հորաքրոջը կամ աներոջը դիմելու հատուկ ձևերն ու տիտղոսները)։ Թարգմանիչը պետք է քաջատեղյակ լինի այս սոցիալական նրբություններին՝ համապատասխան քաղաքավարության աստիճանը ճիշտ փոխանցելու համար:
6. Գործնական խորհուրդներ որակյալ թարգմանության համար
Հայերենից շոնա թարգմանելիս հաջողության հասնելու համար հետևեք այս մասնագիտական կանոններին՝
- Ուսումնասիրեք նախածանցների համակարգը. Շոնա լեզվով գրելիս միշտ ստուգեք ենթակայի և բայի նախածանցային համաձայնությունը։ Դա շոնայի քերականության հիմքն է։
- Խուսափեք բառացի թարգմանությունից. Փորձեք հասկանալ նախադասության ընդհանուր միտքը հայերենում և այն վերակառուցել շոնա լեզվի շարահյուսական կանոններին համապատասխան։
- Օգտագործեք որակյալ բառարաններ. Քանի որ ուղղակի հայերեն-շոնա բառարանները սահմանափակ են, հաճախ անհրաժեշտ է լինում օգտագործել անգլերենը որպես միջնորդ լեզու՝ իմաստային ճշգրտությունը ստուգելու համար։
- Հաշվի առեք տոնայնությունը. Շոնան տոնային լեզու է, և թեև գրավոր խոսքում տոները հաճախ չեն նշվում, դրանք ազդում են բառերի իմաստի և համատեքստի վրա։ Ընտրեք այնպիսի բառեր, որոնք գրավոր տարբերակում երկիմաստություն չեն առաջացնում։
- Կատարեք սրբագրում կրողի կողմից. Թարգմանված տեքստը միշտ ներկայացրեք շոնա լեզվի կրողի (native speaker) սրբագրմանը՝ համոզվելու համար, որ շարադրանքը հնչում է բնական և սահուն։
Այսպիսով, հայերենից շոնա թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն լեզվական բարձր պատրաստվածություն, այլև մշակութային երկխոսության խորը գիտակցում։ Ճիշտ մոտեցման դեպքում հնարավոր է ստեղծել այնպիսի թարգմանություն, որը լիարժեքորեն կփոխանցի բնօրինակի ողջ իմաստն ու հուզական երանգավորումը: