Fampidirana ny Fifandraisana ara-Piteny eo amin'ny Malagasy sy ny Sondaney
Ny tontolon'ny fandikana teny dia tontolo feno fahagagana sy fifandraisana lalina. Ho an'ireo mpandinika sy mpandika teny matihanina, ny fandikana teny avy amin'ny teny malagasy ho amin'ny teny sondaney (Sundanese) dia iray amin'ireo asa lehibe indrindra mampifandray ny lafiny roa amin'ny Ranomasimbe Indianina. Ny teny malagasy, izay tenenin'ny vahoaka ao Madagasikara, sy ny teny sondaney, izay ampiasain'ny vahoaka teratany any amin'ny faritra andrefan'ny nosy Java any Indonezia, dia samy manana ny niaviany iraisana amin'ny alalan'ny fianakaviam-piteny aotronezianina. Na dia misy elanelana an-tanety sy an-dranomasina an'arivony kilometatra aza eo amin'ireo firenena roa ireo, ny fototra ara-piteny dia maneho fifanahafana maro izay manamora sy manasarotra ny asa fandikana teny amin'ny fotoana iray ihany.
Amin'izao fotoana izao, mitombo ny filana fandikana teny eo amin'ireo fiteny roa ireo noho ny fifanakalozana ara-kolontsaina, ny fikarohana ara-tantara, ary ny fiaraha-miasa ara-barotra eo amin'ny faritra misy an'i Madagasikara sy Indonezia. Mba hahafahana manao fandikana teny madio, mazava, ary manaja ny fitsipika ara-kolontsaina, dia ilaina ny mandinika ny antsipiriany ara-tsintona, ara-boambolana, ary ara-piaraha-monina izay mamaritra ny fiteny tsirairay.
Ny Fahasamihafan'ny Firafitry ny Fehezanteny: VOS manoloana ny SVO
Ny firafitry ny fehezanteny (syntaxe) no olana voalohany tsy maintsy vahana rehefa mandika teny avy amin'ny teny malagasy ho amin'ny teny sondaney. Ny teny malagasy dia fiteny manana filaharana VOS (Matoanteny - Fameno - Lazaina). Ity firafitry ny fehezanteny ity dia tsy mahazatra ny maro amin'ireo fiteny lehibe manerana izao tontolo izao. Rehefa milaza isika hoe "Mamaky boky ny mpianatra", ny matoanteny (mamaky) no loha-fehezanteny, arahin'ny fameno (boky), ary faranana amin'ny lazaina (ny mpianatra). Ity rafitra ity dia manome lanja manokana ny hetsika atao alohan'ny olona na zavatra manao izany hetsika izany.
Etsy ankilany, ny teny sondaney dia mampiasa ny rafitra SVO (Lazaina - Matoanteny - Fameno), izay rafitra mahazatra indrindra amin'ny fiteny maro toy ny teny indonezianina sy anglisy. Ny mpandika teny matihanina dia tsy maintsy mahay mandrindra indray ny saina mba tsy hihazona ny rafitra VOS malagasy rehefa manoratra amin'ny teny sondaney, satria izany dia hahatonga ny lahatsoratra ho hafahafa sy tsy ho takatry ny teratany sondaney. Ny filaharana voajanahary amin'ny teny sondaney dia mitaky ny lazaina hialoha foana ny matoanteny sy ny fameno mba ho mazava tsara ny dikan'ny hafatra ampitaina.
Undak-Usuk Basa: Ny Ambaratongam-piteny sy ny Fanajana eo amin'ny Fiarahamonina Sondaney
Ny iray amin'ireo singa sarotra indrindra amin'ny teny sondaney dia ny fisian'ny "Undak-Usuk Basa" na ny ambaratongam-piteny. Ity dia rafitra iray izay mitaky ny fampiasana voambolana sy rafitra samihafa arakaraka ny sokajin'olona iresahana na resahina. Misy ambaratonga lehibe izany fiteny izany:
- Teny Loma (Fitondrana Mahazatra): Ity dia fiteny ampiasaina eo amin'ny samy namana mitovy taona, ny olona mifankahazo tsara, na rehefa miresaka amin'ny olona tanora kokoa ny zokiolona. Tsy mety ny mampiasa ity ambaratonga ity rehefa miresaka amin'ny olona ambony na zokiolona satria heverina ho tsy fahalalana fomba izany eo amin'ny kolontsaina sondaney.
- Teny Lemes (Fiteny Manaja): Ity kosa dia fiteny ampiasaina hanehoana fanajana lalina. Mizara roa indray ity fiteny ity: ny fiteny manaja ny tena (lemes keur sorangan) sy ny fiteny manaja ny hafa (lemes keur batur). Ity fiteny ity no ampiasaina rehefa miresaka amin'ny ray aman-dreny, mpampianatra, mpitondra fivavahana, na manam-pahefana ambony eo amin'ny fiarahamonina.
Raha ampitahaina amin'ny teny malagasy, dia tsy misy ambaratongam-piteny henjana toy izany ny fitenintsika. Na dia manana fomba fiteny manaja aza ny Malagasy (toy ny fampiasana ny teny hoe "tompoko", ny teny mifono fanajana amin'ny kabary, na ny fanovana ny matoanteny ho amin'ny endrika mampiseho fanajana any amin'ny faritany sasany), ny voambolana fototra dia tsy miova tanteraka. Ohatra, ny teny hoe "mihinana" amin'ny teny malagasy dia tsy miova na miresaka amin'ny zaza na amin'ny olon-dehibe hajaina. Fa amin'ny teny sondaney kosa, ny "mihinana" dia lasa "dahar" (Loma), "neda" (Lemes ho an'ny tena), ary "tuang" (Lemes ho an'ny hafa). Noho izany, ny mpandika teny dia tsy maintsy mamakafaka tsara ny teny manodidina sy ny fifandraisan'ny mpandray anjara ao amin'ny lahatsoratra malagasy alohan'ny hisafidianana ny teny sondaney sahaza.
Ireo Teny Mitovy Fiaviana (Cognates) sy ireo Namana Sandoka (False Friends)
Noho ny maha samy fiteny aotronezianina azy roa tonta, ny mpandika teny dia hahita teny maro izay manana fototra iraisana. Ireo teny ireo dia manampy amin'ny fitadidiana sy ny fahatakarana ny hevitry ny lahatsoratra. Ohatra amin'izany ny voambolana momba ny isa sy ny faritry ny vatana na ny tontolo manodidina:
- Ny "telo" amin'ny teny malagasy dia "tilu" amin'ny teny sondaney.
- Ny "dimy" dia mitovy amin'ny "lima" (izay ampiasaina amin'ny teny sondaney ihany koa).
- Ny "vato" dia lasa "batu" amin'ny fiteny sondaney.
- Ny "nify" dia mifandray amin'ny teny sondaney hoe "huntu".
- Ny "rano" kosa dia manana fifandraisana ara-tantara amin'ny teny aotronezianina, na dia "cai" aza no ampiasaina matetika amin'ny teny sondaney ankehitriny.
Na izany aza, misy fandrika lehibe tokony hialana: ny "namana sandoka" na "false friends". Ireo dia teny izay mitovy fanononana saingy manana dikany samy hafa tanteraka any amin'ny fiteny roa tonta. Noho izany, tsy azo ianteherana ny fitovian'ny feo na ny fanononana rehefa mandika teny matihanina, fa tsy maintsy jerena foana ny rakibolana ary hamarinina ny hevitra ara-tantara sy ara-piteny mba tsy hisian'ny diso fandika.
Ny Fampitahana ny Kolontsaina: Fihavanana sy Silih Asih
Ny fandikana teny mahomby dia tsy resaka fitsipi-pitenenana fotsiny fa fifanakalozana ara-kolontsaina lalina. Rehefa mandika lahatsoratra manana votoaty ara-tsosialy na ara-kolontsaina ianao, dia tsy maintsy mahita ny hevitra mifanitsy amin'ny kolontsaina roa tonta. Ny fototry ny fiarahamonina malagasy dia ny "Fihavanana" — ny soatoavina manasongadina ny fifankatiavana, ny firaisankina, ny fihavanana ary ny fifanajana eo amin'ny fiarahamonina. Rehefa adika amin'ny teny sondaney izany, dia tsy ampy ny milaza azy fotsiny hoe "fifandraisana tsara".
Ny vahoaka sondaney kosa dia manana ny soatoavina fototra antsoina hoe "Silih Asih, Silih Asah, Silih Asuh". Ity filozofia ity dia midika hoe: mifankatia (silih asih), mifampizara fahalalana sy mifanoro (silih asah), ary mifampikarakara na mifampitantana (silih asuh). Ny mpandika teny mahay dia hampiasa an'ireo teny ara-kolontsaina sondaney ireo rehefa mandika lahatsoratra malagasy mikasika ny fiaraha-monina sy ny firaisankina, mba hahafahana manohina ny fon'ny mpamaky sondaney amin'ny alalan'ny tontolo ara-tsaina mahazatra azy.
Toy izany koa ny amin'ireo ohabolana. Ny ohabolana malagasy toy ny hoe "Ny rano marihitra indray mandalo, fa ny fitiavana vato mifara-tombony" dia tsy tokony adika ara-bakiteny, fa tokony hotadiavina ny ohabolana sondaney (paribasa Sunda) izay manana hevitra mitovy momba ny faharetan'ny fitiavana sy ny fihavanana eo amin'ny samy olombelona.
Paikady sy Torohevitra ho an'ny Mpandika Teny Matihanina
Raha te hanao asa fandikana teny tsara kalitao avy amin'ny teny malagasy ho amin'ny teny sondaney ianao, dia tsara ny manaraka ireto dingana sy torohevitra manaraka ireto:
- Fandalinana ny Lahatsoratra Fototra: Aza manomboka mandika teny avy hatrany. Vakio manontolo ny lahatsoratra malagasy mba hahazoanao ny hevitra ankapobeny, ny tanjon'ny mpanoratra, ary ny feo (tone) ampiasainy amin'ny lahatsoratra.
- Fahafantarana ny Mpamaky Tanjona: Miankina amin'ny mpamaky ny fifantenana ny voambolana. Raha ho an'ny daholobe ny lahatsoratra (toy ny gazety na tranokala), ny teny Loma mifangaro amin'ny teny Lemes malefaka no mety indrindra. Raha ho an'ny antontan-taratasy ofisialy kosa, dia ny teny Lemes ihany no tokony hampiasaina.
- Fampiasana Fitaovana Mety: Na dia tsy misy aza ny rakibolana malagasy-sondaney mivantana sy feno, ny fampiasana ny teny indonezianina ho toy ny tetezana (intermediary language) dia paikady tena mahomby. Ny teny malagasy dia azo adika amin'ny teny indonezianina aloha, avy eo adika amin'ny teny sondaney, saingy tokony hotandremana mba tsy ho very ny hevitra fototra amin'ny alalan'io fandikana indroa io.
- Fanamarinana ataon'ny Teratany (Native Proofreading): Ny dingana farany sy manan-danja indrindra dia ny fanomezana ny lahatsoratra nadika ho vakian'ny teratany mpiteny sondaney. Izany dia miantoka fa tsy misy fehezanteny hafahafa na tsy voajanahary tavela ao amin'ny dikan-teny farany.
Ny fandikana teny eo amin'ny teny malagasy sy ny teny sondaney dia asa feno fanamby saingy mitondra fahafaham-po lehibe ho an'izay manao azy. Ny fahafantarana ny antsipiriany ara-piteny sy ara-kolontsaina no lakile lehibe hahafahana mamokatra dikan-teny tsara kalitao izay manaja ny maha-izy azy ny fiteny roa tonta ary manamafy ny fifandraisana ara-tantara misy eo amin'ny roa tonta.