ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်ရေး ကဏ္ဍများ ကျယ်ပြန့်လာသည်နှင့်အမျှ ကွဲပြားခြားနားသော ဘာသာစကားနှစ်ခုအကြား ဘာသာပြန်ဆိုမှု အခန်းကဏ္ဍသည် ပိုမိုအရေးပါလာပါသည်။ ယင်းတို့အနက် အရှေ့တောင်အာရှ၏ ကြွယ်ဝသော သမိုင်းကြောင်းရှိသည့် မြန်မာဘာသာစကား (Burmese) မှ အလယ်အာရှ မြက်ခင်းပြင်ယဉ်ကျေးမှု၏ အခြေခံဖြစ်သော မွန်ဂိုလီးယားဘာသာစကား (Mongolian) သို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ထူးခြားဆန်းသစ်ပြီး စိန်ခေါ်မှုများပြားသော ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ ဤဘာသာစကားနှစ်ခုစလုံးသည် တူညီသော သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံအချို့ ရှိသော်လည်း ၎င်းတို့၏ သမိုင်းကြောင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံနှင့် ဘာသာစကားမိသားစု မျိုးရိုးကွဲပြားမှုများကြောင့် ဘာသာပြန်ဆိုသူများအတွက် သိမ်မွေ့နက်နဲသော အချက်အလက်များစွာ ရှိနေပါသည်။ ဤဆောင်းပါးသည် မြန်မာဘာသာစကားမှ မွန်ဂိုလီးယားဘာသာစကားသို့ အရည်အသွေးမြင့်မားစွာ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန်အတွက် သိရှိထားရမည့် မဟာဗျူဟာများ၊ သဒ္ဒါပိုင်းဆိုင်ရာ ကွဲပြားချက်များနှင့် ဒေသန္တရဘာသာစကားဆိုင်ရာ အကြံပြုချက်များကို အသေးစိတ် ရှင်းလင်းဖော်ပြပေးမည် ဖြစ်ပါသည်။
၁။ ဘာသာစကားနှစ်ခု၏ မျိုးရိုးနောက်ခံနှင့် အခြေခံဝိသေသလက္ခဏာများ
မြန်မာဘာသာစကားသည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစု၏ တိဗက်-မြန်မာ အစုဝင်ဖြစ်ပြီး အသံနေအသံထား ကွဲပြားမှုပေါ်မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသော တိုနယ်လ် (Tonal) ဘာသာစကားဖြစ်ပါသည်။ အက္ခရာစနစ်အားဖြင့် ဗြာဟ္မီမူရင်းမှ ဆင်းသက်လာသော ဝိုင်းဝန်းသည့် မြန်မာအက္ခရာစနစ်ကို အသုံးပြုပါသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ မွန်ဂိုလီးယားဘာသာစကားသည် မွန်ဂိုလစ် (Mongolic) ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး ကပ်လိုက်သဒ္ဒါစနစ် (Agglutinative Language) ရှိသော ဘာသာစကား ဖြစ်ကာ ခေတ်သစ်တွင် ဆီရီလစ် (Cyrillic) အက္ခရာစနစ်ကို အဓိကအသုံးပြုပြီး သမိုင်းဝင် ရိုးရာမွန်ဂိုစာပေ (Traditional Mongolian Script) လည်း ရှိပါသည်။
ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ အဓိကတူညီချက်မှာ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံတွင် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb: SOV) စနစ်ကို အသုံးပြုကြခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤဝါကျဖွဲ့စည်းပုံ တူညီချက်ကြောင့် ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် သာမန် SVO (ဥပမာ - အင်္ဂလိပ်စာ) ဘာသာစကားများထက် ဝါကျအစီအစဉ်ကို နားလည်ရန် ပိုမိုလွယ်ကူစေသော်လည်း စကားလုံးများ ဆက်စပ်ပုံ၊ ဝိဘတ်များနှင့် နောက်ဆက်တွဲပုဒ်များ (Suffixes) အသုံးပြုပုံတို့တွင် များစွာကွဲပြားခြားနားပါသည်။
၂။ သဒ္ဒါစနစ်နှင့် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ
မြန်မာဘာသာစကားမှ မွန်ဂိုလီးယားဘာသာစကားသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် သဒ္ဒါပိုင်းဆိုင်ရာ အောက်ပါအချက်များကို အထူးဂရုပြုကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရမည် ဖြစ်သည် -
- ကပ်လိုက်သဒ္ဒါစနစ်နှင့် ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်း (Agglutination and Grammatical Cases): မွန်ဂိုလီးယားဘာသာစကားတွင် နာမ် သို့မဟုတ် ကြိယာများ၏ နောက်ကွယ်တွင် နောက်ဆက်တွဲပုဒ်များ (Suffixes) တစ်ခုပြီးတစ်ခု ကပ်ပူးခြင်းဖြင့် ဝါကျတွင်းရှိ စကားလုံးများ၏ အခန်းကဏ္ဍနှင့် အဓိပ္ပာယ်ကို သတ်မှတ်ပါသည်။ မြန်မာဘာသာစကားရှိ ဝိဘတ်များ (ဥပမာ - က၊ ကို၊ ၏၊ သို့၊ မှ) သည် သီးခြားစကားလုံးများအဖြစ် တည်ရှိသော်လည်း မွန်ဂိုလီးယားဘာသာတွင် ၎င်းတို့ကို စကားလုံး၏ နောက်ဆက်တွဲအဖြစ် ကပ်၍ရေးသားရသဖြင့် ဘာသာပြန်ရာတွင် ဝိဘတ်ပြောင်းလဲမှုစနစ် ရှစ်ခု (Nominative, Genitive, Dative-Locative, Accusative, Ablative, Instrumental, Comitative, Directional) ကို ကျွမ်းကျင်စွာ နားလည်ထားရပါမည်။
- သရသဟဇာတဖြစ်မှုစနစ် (Vowel Harmony): မွန်ဂိုလီးယားဘာသာစကား၏ အဓိကထူးခြားချက်မှာ စကားလုံးတစ်လုံးအတွင်းရှိ သရများသည် အမျိုးအစားတူညီရမည် ဖြစ်ပါသည်။ ယောက်ျားသရ (Masculine/Back vowels)၊ မိန်းမသရ (Feminine/Front vowels) နှင့် ကြားနေသရ (Neutral vowels) ဟူ၍ ခွဲခြားထားပြီး စကားလုံးတစ်လုံး၏ အခြေခံရင်းမြစ်ပေါ်မူတည်၍ နောက်ဆက်တွဲပုဒ်များ၏ သရသံများကို ပြောင်းလဲပေးရပါသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင် ဤကဲ့သို့သော စနစ်မရှိသဖြင့် မွန်ဂိုလီးယားဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် နောက်ဆက်တွဲသဒ္ဒါပုဒ်များ၏ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံ မှန်ကန်စေရန် အထူးသတိထားရမည် ဖြစ်ပါသည်။
- ကြိယာအဆုံးသတ်စနစ်များ (Verb Conjugations): မြန်မာဘာသာစကားတွင် ကြိယာနောက်၌ 'သည်'၊ 'ခဲ့သည်'၊ 'လိမ့်မည်' စသည့် ကြိယာနောက်ပိတ်များ ထည့်သွင်း၍ ကာလ (Tense) ကို ပြသသကဲ့သို့ မွန်ဂိုလီးယားဘာသာစကားတွင်လည်း ကြိယာနောက်ဆက်တွဲများစွာရှိပြီး ပြုလုပ်သူ၏ အခြေအနေ၊ စိတ်နေသဘောထား၊ ကာလနှင့် ပြီးမြောက်မှုတို့ကို အသေးစိတ်ဖော်ပြလေ့ရှိသဖြင့် ကြိယာအသုံးအနှုန်းကို အတိအကျ ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။
၃။ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုဘဝ နောက်ခံကွာခြားချက်များ
ဘာသာစကားတစ်ခုကို အခြားဘာသာစကားတစ်ခုသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် သဒ္ဒါသာမက ထိုဘာသာစကားကို ပြောဆိုအသုံးပြုသော လူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် လူမှုပတ်ဝန်းကျင်တို့ကိုလည်း ထည့်သွင်းစဉ်းစားရမည် ဖြစ်ပါသည်။
မြန်မာလူမျိုးများသည် အပူပိုင်းမုတ်သုံရာသီဥတုရှိသော ဒေသတွင် နေထိုင်ကြပြီး စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ရေလုပ်ငန်းကို အခြေခံကာ ဗုဒ္ဓဘာသာယဉ်ကျေးမှု နက်ရှိုင်းစွာ ထွန်းကားသော လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာစကားတွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး၊ ရေမြေတောတောင်နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများစွာ ရှိပါသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ မွန်ဂိုလီးယားလူမျိုးများသည် ပြင်းထန်သော ရာသီဥတုရှိပြီး ခြေသလုံးအိမ်တိုင် (Nomadic) သွားလာနေထိုင်ကြသူများဖြစ်ကာ မြင်းစီးခြင်း၊ တိရစ္ဆာန်မွေးမြူခြင်းနှင့် ပြန့်ပြူးသော မြက်ခင်းပြင်ကြီးများပေါ်တွင် ရှင်သန်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ဘာသာစကားတွင် တိရစ္ဆာန်များနှင့် ရာသီဥတုဆိုင်ရာ သတ်သတ်မှတ်မှတ် အသုံးအနှုန်းများ အလွန်ကြွယ်ဝပါသည်။
ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများကို မွန်ဂိုလီးယားဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ (Tibetan Buddhism) နောက်ခံရှိသော မွန်ဂိုလီးယားဘာသာစကား၏ ဝေါဟာရများနှင့် အပ်စပ်အောင် နှိုင်းယှဉ်ပြန်ဆိုရမည် ဖြစ်ပြီး၊ မွန်ဂိုတို့၏ ခြေသလုံးအိမ်တိုင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများကို မြန်မာစာဖတ်ပရိသတ် နားလည်နိုင်မည့် ဆီလျော်သော မြန်မာစကားလုံးများဖြင့် ပြောင်းလဲဖော်ပြနိုင်ရပါမည်။
၄။ ယဉ်ကျေးမှုအရ ရိုသေမှုပြသခြင်းနှင့် နာမ်စားများ (Honorifics and Pronouns)
မြန်မာဘာသာစကားတွင် လူမှုအဆင့်အတန်း၊ အသက်အရွယ်နှင့် ဆက်ဆံရေးအပေါ်မူတည်၍ အသုံးပြုရသော နာမ်စားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုပြ ကြိယာနောက်ဆက်တွဲများ (ဥပမာ - ပါ၊ ခင်ဗျာ၊ ရှင်) အလွန်အရေးကြီးပါသည်။ မွန်ဂိုလီးယားဘာသာစကားတွင်လည်း ရိုသေမှုပြသသော စကားပြောပုံစံများ ရှိသော်လည်း မြန်မာဘာသာကဲ့သို့ အဆင့်ဆင့် အသေးစိတ်ကွဲပြားခြင်း မရှိပါ။ ထို့ကြောင့် မြန်မာစကားပြောတွင် ပါဝင်သော ရိုသေမှုပြ အနက်အဓိပ္ပာယ်များကို မွန်ဂိုလီးယားဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် သင့်တော်သော ဝေါဟာရအဆင့်အတန်းနှင့် ကြိယာအဆုံးသတ်ပုံစံကို ရွေးချယ်တတ်ရန် လိုအပ်ပါသည်။
၅။ အီဒီယမ်၊ ဆိုရိုးစကားများနှင့် ဒေသန္တရအသုံးအနှုန်းများ (Idioms and Colloquialisms)
မြန်မာဘာသာစကားတွင် ဥပမာပေး ပြောဆိုလေ့ရှိသော ဆိုရိုးစကားများနှင့် အီဒီယမ်များစွာ တည်ရှိပြီး ၎င်းတို့သည် အပူပိုင်းဒေသ၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ပေါ်တွင် အခြေခံလေ့ရှိသည်။ မွန်ဂိုလီးယားတွင်မူ မြင်း၊ သိုး၊ ဆိတ် စသည့် တိရစ္ဆာန်များနှင့် ကန္တာရ၊ မြက်ခင်းပြင်၊ ရာသီဥတု အခြေအနေများပေါ်တွင် အခြေခံကာ ဆိုရိုးစကားများ ဖွဲ့စည်းထားပါသည်။ သို့ဖြစ်ရာ မြန်မာဆိုရိုးစကားများကို မွန်ဂိုလီးယားဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုပါက အဓိပ္ပာယ်လွဲချော်သွားနိုင်သဖြင့် မွန်ဂိုလီးယားယဉ်ကျေးမှုတွင် တူညီသော ဆိုလိုရင်းရှိသည့် ပုံဥပမာများ သို့မဟုတ် ဆိုရိုးစကားများကို ရှာဖွေအစားထိုး အသုံးပြုရပါမည်။
၆။ အောင်မြင်သော မြန်မာ-မွန်ဂိုလီးယား ဘာသာပြန်ခြင်းအတွက် အကြံပြုချက်များနှင့် လက်တွေ့ကျသော ဗျူဟာများ
ထိရောက်ပြီး အရည်အသွေးမြင့်မားသော ဘာသာပြန်ဆိုမှုများ ရရှိနိုင်ရန် ဘာသာပြန်ဆိုသူများအနေဖြင့် အောက်ပါနည်းလမ်းများကို လိုက်နာကျင့်သုံးသင့်သည် -
- စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ (Avoid Literal Translation): သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့် စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုပါက နားလည်ရခက်ခဲသော ဝါကျများ ဖြစ်လာနိုင်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဝါကျတစ်ကြောင်းလုံး၏ အဓိက ဆိုလိုရင်းအနက်ကို ဦးစွာနားလည်အောင် ပြုလုပ်ပြီးမှ ဆီလျော်စွာ ပြန်ဆိုရပါမည်။
- အဘိဓာန်နှင့် အကိုးအကားများကို စနစ်တကျ အသုံးပြုပါ: မြန်မာ-မွန်ဂိုလီးယား တိုက်ရိုက်အဘိဓာန်များ ရှားပါးသဖြင့် ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား သို့မဟုတ် ရုရှားဘာသာစကားကို ကြားခံအဖြစ် အသုံးပြု၍ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သေချာစွာ စိစစ်အတည်ပြုသင့်ပါသည်။
- ဒေသအသုံးအနှုန်းများနှင့် ပတ်သက်၍ လေ့လာပါ: မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံ၏ မတူညီသော ဒေသအလိုက် အသုံးအနှုန်းများနှင့် အီဒီယမ် (Idioms) များ၊ ဆိုရိုးစကားများကို စဉ်ဆက်မပြတ် လေ့လာမှတ်သားထားခြင်းဖြင့် ဘာသာပြန်ဆိုမှုကို ပိုမိုသဘာဝကျစေမည် ဖြစ်ပါသည်။
- ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များနှင့် တည်းဖြတ်ပါ: အပြီးသတ် ဘာသာပြန်ဆိုထားသော စာသားကို မွန်ဂိုလီးယား မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ (Native Speaker) တစ်ဦးအား ဖတ်ရှုစေပြီး အမှားအယွင်းများ၊ သဘာဝမကျသော အသုံးအနှုန်းများကို ပြန်လည်တည်းဖြတ် စစ်ဆေးခိုင်းခြင်းသည် အကောင်းဆုံး နည်းလမ်းဖြစ်ပါသည်။
အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် မြန်မာဘာသာစကားမှ မွန်ဂိုလီးယားဘာသာစကားသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ရိုးရှင်းသော လုပ်ငန်းတစ်ခုမဟုတ်ဘဲ ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ နက်ရှိုင်းသော သဒ္ဒါစနစ်များနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံသမိုင်းကြောင်းများကို ဂရုတစိုက် လေ့လာဆည်းပူးရမည့် အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်ပါသည်။ အထက်ဖော်ပြပါ လမ်းညွှန်ချက်များနှင့် စိန်ခေါ်မှုများကို သိရှိနားလည်ထားခြင်းဖြင့် အရည်အသွေးပြည့်ဝသော ဘာသာပြန်ဆိုမှုများကို ဆောင်ရွက်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။