ကမ္ဘာ့ဘာသာစကား မိသားစုကြီးနှစ်ခုဖြစ်သော တိဗက်-မြန်မာနွယ်ဝင် မြန်မာဘာသာစကားနှင့် နိုင်ဂျာ-ကွန်ဂိုနွယ်ဝင် ယိုရုဘာ (Yoruba) ဘာသာစကားတို့သည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ထူးခြားဆန်းပြားသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံများကိုယ်စီ ရှိကြသည်။ အနောက်အာဖရိက (အထူးသဖြင့် နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ၊ ဘီနင်နိုင်ငံနှင့် တိုဂိုနိုင်ငံများ) တွင် လူဦးရေ သန်းလေးဆယ်ကျော် အဓိကပြောဆိုသော ယိုရုဘာဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားအကြား ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ရိုးရှင်းသော စကားလုံးချင်း အစားထိုးခြင်းထက် များစွာပိုမိုနက်ရှိုင်းသော စိန်ခေါ်မှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဘာသာစကား နှစ်ခုစလုံးသည် တူညီသော သမိုင်းကြောင်း သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်စုများ မရှိကြသဖြင့် ဘာသာပြန်ဆိုသူများအတွက် သဒ္ဒါ၊ အသံစနစ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များကို သေချာစွာ လေ့လာရန် လိုအပ်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာ-ယိုရုဘာ ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းစဉ်၏ အဓိကကွာခြားချက်များ၊ သဒ္ဒါပိုင်းဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် အောင်မြင်သော ဘာသာပြန်ခြင်းအတွက် လိုအပ်မည့် အကြံပြုချက်များကို အသေးစိတ် ဖော်ပြပေးသွားပါမည်။
၁။ ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံစနစ် ကွဲပြားခြားနားမှု (SOV နှင့် SVO)
မြန်မာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb - SOV) စနစ်ကို အသုံးပြုပြီး ဝါကျ၏အဆုံးတွင် ကြိယာကို အမြဲတစေ ထားရှိလေ့ရှိသည်။ ထို့ပြင် ဝါကျအတွင်းရှိ ကတ္တားနှင့် ကံတို့ကို ခွဲခြားရန် နောက်ဆက်တွဲ ဝိဘတ်များ (ဥပမာ- သည်၊ က၊ ကို၊ အား) ကို သုံးစွဲသည်။ ဤဖွဲ့စည်းပုံကြောင့် စာသားကို ဖတ်ရှုရာတွင် ဝါကျအဆုံးသို့ ရောက်မှသာ လုပ်ဆောင်ချက်၏ သဘောသဘာဝနှင့် အချိန်ကာလပြောင်းလဲမှုကို အပြည့်အဝ နားလည်နိုင်သည်။
အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ ယိုရုဘာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object - SVO) စနစ်ကို လိုက်နာသည်။ ဤစနစ်သည် အင်္ဂလိပ်စာစနစ်နှင့် ဆင်တူသော်လည်း ဝိဘတ်စနစ် မရှိဘဲ စကားလုံးများ၏ တည်နေရာနှင့် ကပ်လျက်ရှိသော ဝိဘတ်များအပေါ် မူတည်၍ ဝါကျအဓိပ္ပာယ်ကို သတ်မှတ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာဝါကျတစ်ကြောင်းကို ယိုရုဘာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် စကားလုံးအစဉ်အလာကို လုံးဝပြောင်းပြန်လှန်ပြီး ဝါကျတည်ဆောက်ပုံကို အခြေခံမှစ၍ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရမည် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် "ကျွန်တော် ထမင်းစားသည်" ဟူသော ဝါကျကို ယိုရုဘာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုလျှင် "ကျွန်တော် စားသည် ထမင်း" (Mo jẹun) ဟူသော ပုံစံသို့ ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းရမည် ဖြစ်သည်။ ဝါကျရှည်များတွင် ကံတွဲများနှင့် ကြိယာဝိသေသနများ၏ တည်နေရာကို စနစ်တကျ ပြောင်းလဲရန် ပိုမိုခက်ခဲသည်။
၂။ သံပြတ်နှင့် အသံအနိမ့်အမြင့် (Tonal Systems)
မြန်မာနှင့် ယိုရုဘာ ဘာသာစကားနှစ်ခုစလုံးသည် အသံအနိမ့်အမြင့်အပေါ် မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်ကွဲပြားသော Tonal Languages များ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ၎င်းတို့၏ အသံစနစ်များ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အလွန်ကွာခြားသည်-
- မြန်မာဘာသာစကား၏ အသံစနစ်- မြန်မာဘာသာတွင် အခြေခံအားဖြင့် သက်သံ၊ သက်သာသံ၊ တင်းသံ နှင့် တိုဝတ်သံ (သို့မဟုတ် အသံလေးမျိုး) ရှိပြီး ၎င်းတို့ကို သင်္ကေတများဖြစ်သော အောက်မြစ်၊ ဝစ္စပေါက် စသည်တို့ဖြင့် ရေးသားဖော်ပြသည်။
- ယိုရုဘာဘာသာစကား၏ အသံစနစ်- ယိုရုဘာတွင် အခြေခံ အသံအနိမ့်အမြင့် သုံးမျိုး ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ အသံမြင့် (High tone - acute accent ဖြင့်ပြသည်၊ ဥပမာ- á)၊ အသံလတ် (Mid tone - သင်္ကေတမပါ၊ ဥပမာ- a) နှင့် အသံနိမ့် (Low tone - grave accent ဖြင့်ပြသည်، ဥပမာ- à) တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ဤအသံထွက်ပြောင်းလဲမှုများသည် စာရေးသားရာတွင် သင်္ကေတများ (Diacritics) မပါရှိပါက အဓိပ္ပာယ် အလွန်အမင်း ကွဲလွဲသွားနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ယိုရုဘာစကားလုံး "oko" သည် အသံအနိမ့်အမြင့်ပေါ် မူတည်၍ "ခင်ပွန်း" (ọkọ)၊ "လယ်ကွင်း" (oko)၊ "လှေ" (ọkọ) သို့မဟုတ် "ကား" စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသွားနိုင်သည်။ ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် ယိုရုဘာစာသားများကို ပြန်ဆိုရာတွင် အသံသင်္ကေတစနစ်များကို တိကျစွာ နားလည်သဘောပေါက်ရန် လိုအပ်ပြီး စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံ အမှားအယွင်းမရှိစေရန် အထူးဂရုစိုက်ရမည်။ အသံသင်္ကေတတစ်ခု မှားယွင်းခြင်းသည် တစ်ဖက်သားကို စော်ကားသကဲ့သို့ ဖြစ်သွားနိုင်သည်။
၃။ နာမ်စားများနှင့် ရိုသေမှုပြောင်းလဲခြင်း (Pronouns and Honorific Registers)
မြန်မာဘာသာစကားတွင် ပြောဆိုသူ၊ နားထောင်သူနှင့် အကြောင်းအရာပါပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အဆင့်အတန်း၊ အသက်အရွယ်၊ ရင်းနှီးမှုနှင့် သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆင့်အတန်းပေါ် မူတည်၍ နာမ်စားများနှင့် ကြိယာနောက်ဆက်တွဲများ (ဥပမာ- ပါးစပ်၊ စားသည်၊ ဘုဉ်းပေးသည်၊ ကြွသည်) အလွန်ကွဲပြားဆန်းပြားသည်။ ရိုသေစကားနှင့် သာမန်စကားလုံးများကို စနစ်တကျ မခွဲခြားပါက ရိုင်းပျရာ ရောက်နိုင်သည်။
ယိုရုဘာဘာသာစကားတွင်လည်း အသက်အရွယ်ကြီးရင့်သူများနှင့် အဆင့်အတန်းမြင့်မားသူများကို လေးစားသမှုပြသရန် အထူးနာမ်စားစနစ် ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဒုတိယလူနာမ်စားတွင် သာမန်ရိုးရိုးပြောဆိုပါက "o" (မင်း/နင်) ကို သုံးသော်လည်း၊ အသက်ကြီးသူ သို့မဟုတ် လေးစားရမည့်သူကို ပြောဆိုလျှင် အများကိန်းနာမ်စားဖြစ်သော "ẹ" (သင်/လူကြီးမင်း) ကို သုံးစွဲရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာဘာသာရှိ "မင်း" နှင့် "ဆရာ/လူကြီးမင်း" ဟူသော ခွဲခြားမှုနှင့် ဆင်တူသော်လည်း ယိုရုဘာ၏ သဒ္ဒါစနစ်အတွင်း၌ ပိုမိုတင်းကျပ်စွာ ပေါင်းစပ်ထားသည်။ ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် ယဉ်ကျေးမှုအရ သင့်လျော်သော လေးစားမှုအဆင့်ကို မှန်ကန်စွာ ရွေးချယ်နိုင်ရန် လွန်စွာ အရေးကြီးသည်။ စာပေ သို့မဟုတ် တရားဝင်စာတမ်းများကို ဘာသာပြန်ရာတွင် ယိုရုဘာ၏ ယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံကို မသိရှိပါက အဓိပ္ပာယ်ပြန်ဆိုမှု လွဲချော်နိုင်သည်။
၄။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ တင်စားချက်များနှင့် စကားပုံများ (Cultural Idioms and Proverbs)
ယိုရုဘာယဉ်ကျေးမှုသည် နှုတ်မှုရေးရာနှင့် စကားပုံ (òwe) များအပေါ် များစွာအခြေခံသည်။ ယိုရုဘာလူမျိုးများသည် စကားပြောရာတွင် စကားပုံများကို အမြဲတစေ ထည့်သွင်းပြောဆိုလေ့ရှိပြီး စကားပုံမပါလျှင် စကားမတည်ဟုပင် ယူဆကြသည်။ မြန်မာယဉ်ကျေးမှုတွင်လည်း ဆုံးမစာများနှင့် စကားပုံများ ကြွယ်ဝစွာ ရှိသည်။
သို့သော် ၎င်းတို့၏ တင်စားပုံချင်းမှာ လုံးဝမတူညီကြပေ။ ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာတို့က "ကျွဲပါးစောင်းတီး" သို့မဟုတ် "ရေမြေသဘာဝ" ဟု တင်စားသည့်အရာကို ယိုရုဘာဘာသာစကားတွင် ၎င်းတို့၏ ဒေသခံတိရစ္ဆာန်များ၊ လူမှုပတ်ဝန်းကျင် တင်စားချက်များနှင့် သမိုင်းဝင်ပုံပြင်များဖြင့် အစားထိုး ပြန်ဆိုရပါမည်။ တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ဆိုပါက ယိုရုဘာစာဖတ်သူအတွက် နားလည်ရခက်ခဲစေမည်ဖြစ်ရာ ဆီလျော်အောင် အဓိပ္ပာယ်ပြန်ဆိုခြင်း (Dynamic Equivalence) နည်းလမ်းကို အသုံးပြုရမည်ဖြစ်သည်။ ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ နက်ရှိုင်းသော စာပေနောက်ခံကို နားလည်မှသာ ကောင်းမွန်သော ဘာသာပြန်ဆိုချက်ကို ထုတ်လုပ်နိုင်သည်။
၅။ မြန်မာ-ယိုရုဘာ ဘာသာပြန်ဆိုသူများအတွက် အသုံးဝင်သော အကြံပြုချက်များ
ဤဘာသာစကားနှစ်ခုအကြား တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ဆိုရန် အရင်းအမြစ် နည်းပါးခြင်းကြောင့် ဘာသာပြန်သူများအနေဖြင့် အောက်ပါနည်းလမ်းများကို လိုက်နာသင့်သည်-
- ကြားခံဘာသာစကား (Pivot Language) အသုံးပြုခြင်း- လက်ရှိတွင် မြန်မာ-ယိုရုဘာ တိုက်ရိုက်အဘိဓာန်များ ရှားပါးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို ကြားခံအဖြစ် သုံးရလေ့ရှိသည်။ သို့သော် ကြားခံဘာသာစကားကြောင့် မူရင်းအဓိပ္ပာယ် လွဲချော်မသွားစေရန် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် နောက်ခံယဉ်ကျေးမှုကို သေချာစွာ စစ်ဆေးရမည်။
- ယိုရုဘာစာလုံးပေါင်းနှင့် သံပြတ်သင်္ကေတများ စနစ်တကျသုံးခြင်း- ယိုရုဘာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် စာလုံးများ၏အောက်၌ အစက်ပါသော အက္ခရာများ (ဥပမာ- ẹ, ọ, ṣ) နှင့် အသံမြင့်၊ အသံနိမ့် သင်္ကေတများကို မပျက်မကွက် ထည့်သွင်းရမည်။ ဤသင်္ကေတများ မပါရှိပါက ဖတ်ရှုသူအတွက် အဓိပ္ပာယ် လုံးဝနားလည်နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။
- ဒေသအလိုက် စကားပြောဆိုမှု ကွဲပြားခြင်း (Dialects) ကို သတိပြုရန်- ယိုရုဘာဘာသာစကားတွင် ဒေသန္တရစကားများစွာ ရှိသော်လည်း စာပေရေးသားရာတွင် Standard Yoruba (ယိုရုဘာစံနှုန်းစာပေ) ကိုသာ သုံးစွဲရန် လိုအပ်သည်။
- ဘာသာပြန်ဆော့ဖ်ဝဲများနှင့် ကိရိယာများကို အကူအညီယူခြင်း- CAT tools များနှင့် AI စနစ်များကို အသုံးပြုနိုင်သော်လည်း၊ ဘာသာစကားနှစ်ခုစလုံး၏ တုံ့ပြန်ပုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှု နောက်ခံမှာ လွန်စွာကွာခြားသဖြင့် လူသားဘာသာပြန်သူ၏ စိစစ်တည်းဖြတ်မှု (Human Proofreading) ကို မဖြစ်မနေ ပြုလုပ်ရပါမည်။
နိဂုံး
မြန်မာဘာသာစကားမှ ယိုရုဘာဘာသာစကားသို့ ပြန်ဆိုခြင်းသည် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ တံတားတစ်စင်း ထိုးရုံသာမက ကွဲပြားခြားနားသော ကမ္ဘာနှစ်ခုကို ဆက်သွယ်ပေးခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ သဒ္ဒါစနစ် ကွဲပြားမှု၊ အသံထွက်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ထူးခြားချက်များကို ဂရုတစိုက် ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခြင်းဖြင့်သာ အရည်အသွေးမြင့်မားပြီး အမှားအယွင်းကင်းသော ဘာသာပြန်ဆိုမှုကို ရရှိနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ဘာသာပြန်သူများအနေဖြင့် ဘာသာစကားနှစ်ရပ်လုံး၏ သဒ္ဒါနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကို စဉ်ဆက်မပြတ် လေ့လာဆည်းပူးနေရန် လိုအပ်ပါသည်။