Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба англисӣ яке аз самтҳои муҳим ва рушдёбандаи соҳаи тарҷумонӣ дар Тоҷикистон ва берун аз он ба шумор меравад. Бо назардошти афзоиши равобити байналмилалӣ, тиҷорат, илм ва сайёҳӣ, ниёз ба тарҷумаи босифат ва касбӣ беш аз пеш эҳсос мешавад. Забони тоҷикӣ ба оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ (гурӯҳи эронӣ) ва забони англисӣ ба гурӯҳи германӣ тааллуқ дорад. Ин фарқияти пайдоиш ва сохтор боиси ба вуҷуд омадани мушкилоти мухталифи грамматикӣ, лексикӣ ва услубӣ мегардад. Барои ноил шудан ба тарҷумаи дақиқ ва равон, тарҷумон бояд на танҳо луғати ҳарду забонро хуб донад, балки аз нозукиҳои фарҳангӣ ва сохтории онҳо низ огоҳ бошад.
Фарқиятҳои сохторӣ ва синтаксисӣ
Яке аз мушкилоти аввалиндараҷа ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба англисӣ, фарқияти сохтори ҷумлаҳо мебошад. Дар забони тоҷикӣ сохтори асосии ҷумла одатан SOV (Subject-Object-Verb), яъне Мубтадо + Пуркунанда + Хабар мебошад. Феъл (хабар) қариб ҳамеша дар охири ҷумла меояд. Баръакс, дар забони англисӣ сохтори стандартӣ SVO (Subject-Verb-Object), яъне Мубтадо + Хабар + Пуркунанда аст.
Ин фарқият аз тарҷумон талаб мекунад, ки сохтори ҷумларо комилан тағир диҳад. Барои мисол, ҷумлаи тоҷикии "Ман китобро хондам" дар тарҷумаи таҳтилавзӣ ҳамчун "I book read" мешавад, ки ин комилан нодуруст аст. Шакли дурусти он дар англисӣ "I read the book" мебошад. Ҳангоми тарҷумаи ҷумлаҳои мураккаб ва дароз, ки дорои чандин ҷумлаҳои пайрав мебошанд, ин раванд боз ҳам мушкилтар мегардад ва диққати махсусро металабад.
Мушкилоти бандаки изофӣ (Изофат)
Бандаки изофии "-и" яке аз хусусиятҳои хоси забони тоҷикӣ буда, барои пайваст кардани исм бо муайянкунанда ё исми дигар хизмат мекунад. Дар забони англисӣ мафҳуми изофат вуҷуд надорад ва вобаста ба контекст онро метавон бо роҳҳои гуногун тарҷума кард:
- Истифодаи пешоянди "of": Масалан, "китоби муаллим" ба "the book of the teacher" тарҷума мешавад (ё шакли моликияти "the teacher's book").
- Сохтори исм + исм (Noun + Noun): Масалан, "дарси забон" ҳамчун "language lesson" тарҷума мешавад.
- Истифодаи сифат: Масалан, "ҳавои куҳӣ" ҳамчун "mountain air" ё "mountainous air".
Муайян кардани сохтори дуруст дар забони англисӣ барои ифодаи муносибатҳои изофӣ маҳорати касбии тарҷумонро талаб мекунад, то матн табиӣ ва равон садо диҳад.
Артиклҳо ва категорияи муайянӣ дар англисӣ
Дар забони тоҷикӣ категорияи грамматикии артикл (definite and indefinite articles) ба мисли забони англисӣ вуҷуд надорад. Барои ифодаи номуайянӣ дар тоҷикӣ аз калимаи "як" ё пасванди "-е" (масалан, китобе - як китоб) истифода мешавад, дар ҳоле ки барои ифодаи муайянӣ воситаи махсус вуҷуд надорад ва он бештар аз контекст фаҳмида мешавад. Дар забони англисӣ бошад, истифодаи артиклҳои "а", "an" ва "the" ҳамеша ҳатмӣ ва дорои қоидаҳои қатъӣ мебошад.
Ин яке аз хатоҳои маъмултарин дар тарҷумаи тоҷикӣ-англисӣ аст. Тарҷумонҳо аксар вақт артикли муайяни "the"-ро дар ҷойҳое, ки исм бояд мушаххас бошад, фаромӯш мекунанд ё баръакс, онро бемаврид истифода мебаранд. Барои пешгирӣ аз ин хатогиҳо, зарур аст, ки табиати исмҳо (шаванда ё не, ҷамъ ё танҳо) дар матни англисӣ амиқ таҳлил карда шавад.
Мутобиқати замонҳои феълӣ
Системаи замонҳои феъл дар забони англисӣ хеле мураккаб буда, дорои 12 замони асосӣ мебошад (аз ҷумла замонҳои Perfect ва Continuous). Дар забони тоҷикӣ системаи замонҳо соддатар аст ва як шакли феъл метавонад вобаста ба контекст чанд замони англисиро ифода кунад. Масалан, ҷумлаи "Ман кор мекунам" метавонад ҳамчун "I work" (Present Simple) ё "I am working" (Present Continuous) вобаста ба вазъият тарҷума шавад. Тарҷумон бояд контексти умумии матнро омӯзад, то муайян кунад, ки кадом замони феъли англисӣ маънои дақиқи матни аслиро инъикос мекунад.
Истифодаи тарзи маҷҳул (Passive Voice) ва тарзи маълум (Active Voice)
Дар матнҳои илмӣ ва расмии забони англисӣ истифодаи тарзи маҷҳул (Passive Voice) хеле маъмул аст (масалан, "The experiment was conducted"). Дар забони тоҷикӣ бошад, ҳарчанд тарзи маҷҳул бо истифода аз феъли кӯмакии "шудан" сохта мешавад (масалан, "Таҷриба гузаронида шуд"), истифодаи он нисбат ба англисӣ маҳдудтар аст. Дар забони тоҷикӣ бештар ҷумлаҳои дорои субъекти номуайян ё тарзи маълум бартарӣ доранд. Тарҷумон бояд ин таносубро риоя кунад ва ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба англисӣ ҷумлаҳои зиёдеро ба тарзи маҷҳул табдил диҳад, то матни англисӣ бештар академӣ ва табиӣ намояд.
Хусусиятҳои пунктуатсия ва истифодаи ҳуруфи калон (Capitalization)
Фарқияти дигари муҳим байни забонҳои тоҷикӣ ва англисӣ дар қоидаҳои пунктуатсия ва истифодаи ҳарфҳои калон зоҳир мешавад. Дар забони англисӣ қоидаҳои истифодаи ҳуруфи калон (capitalization) нисбат ба забони тоҷикӣ васеътар ва сахттар мебошанд. Масалан:
- Рӯзҳои ҳафта ва моҳҳо: Дар забони англисӣ ҳамеша бо ҳарфи калон навишта мешаванд (Monday, January), дар ҳоле ки дар тоҷикӣ бо ҳарфи хурд навишта мешаванд (дӯшанбе, январ).
- Миллатҳо ва забонҳо: Калимаҳое ба монанди "Tajik" (тоҷикӣ/тоҷик) ё "English" (англисӣ) дар англисӣ ҳамеша бо ҳарфи калон навишта мешаванд, аммо дар тоҷикӣ дар дохили ҷумла бо ҳарфи хурд навишта мешаванд.
- Нишонаҳои иқтибос (Quotation Marks): Дар забони тоҷикӣ барои иқтибос одатан аз нохунакҳои кунҷӣ (« ») истифода мешавад, дар ҳоле ки дар забони англисӣ нохунакҳои каҷ ё рост (" ") маъмуланд. Инчунин, ҷойгиршавии вергул ва нуқта нисбат ба нохунак дар англисӣ қоидаҳои махсус дорад (масалан, дар англисии амрикоӣ нуқта одатан дар дохили нохунак меояд: "like this.").
Лексика, реалияҳо ва нозукиҳои фарҳангӣ
Ҳангоми тарҷумаи матнҳои бадеӣ, публисистӣ ва ҳатто расмӣ, тарҷумон бо мафҳумҳое рӯбарӯ мешавад, ки хоси фарҳанги тоҷикӣ мебошанд ва дар забони англисӣ муодили мустақим надоранд. Ин мафҳумҳоро реалияҳо меноманд. Ба ин гурӯҳ дохил мешаванд:
- Таомҳои миллӣ: Ош (палов), қурутоб, самбӯса, шӯрбо. Одатан ин калимаҳо транслитератсия карда мешаванд (масалан, "qurutob" ё "pilaf") ва дар қавс шарҳи кӯтоҳ дода мешавад.
- Мафҳумҳои оилавӣ ва муносибатҳо: Калимаҳои "апа", "хоҳар", "додар", "ака" дар англисӣ танҳо бо "sister" ва "brother" ифода мешаванд, ки фарқияти синну солиро нишон намедиҳанд. Барои дақиқ нишон додани маъно, истифодаи калимаҳои иловагӣ ба монанди "older brother" ё "younger sister" лозим меояд.
- Анъанаҳо ва урфу одатҳо: Мафҳумҳои "гап" (ҷамъомади дӯстон), "келинсалом", "маърака" тарҷумаи душвор доранд ва талаб мекунанд, ки усулҳои тасвирӣ (descriptive translation) истифода шаванд.
Тавсияҳои амалӣ барои тарҷумонони забонҳои тоҷикӣ ва англисӣ
Барои баланд бардоштани сифати тарҷума ва пешниҳоди матни касбӣ, риояи тавсияҳои зерин муфид хоҳад буд:
- Аз тарҷумаи таҳтилавзӣ худдорӣ намоед: Ҳеҷ гоҳ ҷумларо калима ба калима тарҷума накунед. Кӯшиш кунед, ки маъно ва рӯҳияи ҷумларо дарк карда, онро бо сохтори табиии забони англисӣ ифода намоед.
- Истифодаи луғатҳои тафсирӣ ва соҳавӣ: Барои ёфтани муодилҳои дақиқ, на танҳо аз луғатҳои дузабонаи тоҷикӣ-англисӣ, балки аз луғатҳои тафсирии англисӣ (ба монанди Oxford, Cambridge ё Merriam-Webster) истифода баред. Ин ба шумо кӯмак мекунад, ки сояҳои маъноии калимаҳоро беҳтар дарк кунед.
- Таҳрири ниҳоии матн аз ҷониби гӯяндаи бумӣ (Native Speaker): Агар матн барои нашри байналмилалӣ ё истифодаи расмӣ пешбинӣ шуда бошад, таҳрири он аз ҷониби шахсе, ки забони англисӣ забони модариаш мебошад, сифати корро ба таври назаррас беҳтар мегардонад.
- Омӯзиши пайвастаи истилоҳоти нав: Забони англисӣ пайваста тағйир меёбад ва истилоҳоти нав вориди он мешаванд. Мутолиаи мақолаҳои илмӣ, ахбор ва адабиёти муосири англисӣ барои навсозии донишҳо зарур аст.
- Мутобиқати услуби матн: Услуби матни аслиро ҳатман риоя кунед. Агар матни аслӣ расмӣ бошад, тарҷума аз он низ бояд расмӣ бошад (истифода накардани ихтисорҳо ба монанди don't, can't ва ғайра). Агар матн омиёна ё адабӣ бошад, услуби мувофиқро интихоб кунед.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба англисӣ на танҳо як раванди механикии иваз кардани калимаҳо, балки як санъати пули фарҳангӣ мебошад. Тарҷумони муваффақ касест, ки метавонад фарҳанг ва тафаккури тоҷикиро ба хонандаи англисзабон ба таври фаҳмо ва ҷолиб пешкаш кунад. Бо риояи қоидаҳои грамматикӣ, таҳлили амиқи сохтори ҷумлаҳо ва дарки нозукиҳои фарҳангӣ метавон ба натиҷаҳои олӣ даст ёфт.