Þýðingar á milli íslensku og finnsku eru einstaklega áhugavert og krefjandi verkefni fyrir málfræðinga og þýðendur. Þótt bæði löndin tilheyri Norðurlöndunum og deili að miklu leyti sömu samfélagsgerð, velferðarkerfi og menningarlegum gildum, þá eiga tungumálin tvö nánast ekkert sameiginlegt þegar kemur að uppruna, málfræði og setningagerð. Íslenska er indóevrópskt mál af germanskri ætt, en finnska er úralískt mál af finnsk-úgrískri ætt. Þessi mikli munur gerir það að verkum að þýðandi getur aldrei treyst á orðrétta þýðingu. Í stað þess verður hann að endurskilgreina upplýsingarnar og laga þær að gjörólíku málkerfi til að tryggja að merkingin skili sér rétt og náttúrulega á markmálinu.
Málaættirnar: Germanskir innviðir gegn úralískri uppbyggingu
Til þess að skilja áskoranirnar við þýðingar á milli þessara mála þarf fyst að líta til ólíks uppruna þeirra. Íslenskan hefur varðveitt fornt og flókið beygingakerfi og er nátengd öðrum norrænum málum eins og færeysku, norsku og sænsku. Orðaforðinn á rætur að rekja til frumnorrænu og setningagerðin fylgir að mestu leyti hefðbundnum evrópskum mynstrum sem flestir búa yfir náttúrulegum skilningi á.
Finnskan hins vegar sker sig verulega úr. Hún er alls ekki skyld germönskum eða rómönskum málum. Nánustu skyldmenni finnskunnar eru eistneska og mörg smærri mál í Rússlandi, en hún á einnig fjarskyldan ættingja í ungversku. Þetta þýðir að það eru engin „ókeypis“ orð eða gegnsæjar orðrætur sem íslenskur þýðandi getur nýtt sér án undangengins náms. Hvert einasta orð þarf að greina frá grunni, og tungumálin deila örfáum alþjóðlegum tökuorðum sem hafa oft tekið á sig mjög sérstaka finnska mynd sem gerir þau óþekkjanleg í fljótu bragði.
Samloðun (agglutination) gegn beygingum
Málfræðileg uppbygging finnskunnar byggist á svokallaðri samloðun eða viðskeytingu (e. agglutination). Á meðan íslenska usa beygingar á nafnorðum, greinum og lýsingarorðum til að sýna málfræðileg tengsl, ásamt forsetningum til að afmarka stað eða stund, notar finnska kerfi viðskeyta sem loða við orðstofninn í löngum keðjum.
Á íslensku segjum við til dæmis: „í húsinu mínu“. Hágildum forsetningum notum við forsetninguna „í“, nafnorðið „hús“ með ákveðnum greini í nágreiningu („húsinu“) og eignarfornafn („mínu“). Á finnsku verður þessi setning að einu einasta orði: „talossani“. Þetta orð er byggt upp þannig:
- talo – stofninn sem þýðir „hús“
- -ssa – viðskeyti (inessiv) sem samsvarar forsetningunni „í“ eða „inni í“
- -ni – eignarviðskeyti sem samsvarar fornafninu „mitt“
Finnska hefur 15 málfræðileg föll, og flest þeirra gegna hlutverki sem forsetningar gegna í íslensku. Þýðandi þarf því að hafa gríðarlega góðan skilning á því hvernig íslenskir forsetningaliðir eins og „á borðinu“, „frá Íslandi“ og „til Finnlands“ varpast yfir í finnsk staðarföll (svo sem inessiv, elativ, illativ, adessiv, ablativ, allativ) til að forðast alvarlegar merkingarvillur.
Kynlaus veröld og skortur á greinum
Íslenskt málkerfi er kynbundinn heimur þar sem öll nafnorð skiptast í karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn. Lýsingarorð, fornöfn og jafnvel sumar sagnir verða að samræmast kyni nafnorðsins í setningunni. Finnska hefur hins vegar ekkert málfræðilegt kyn. Það er enginn munur á „hann“ og „hún“ í finnsku; bæði kynin nota persónufornafnið „hän“. Þetta kynleysi nær einnig til allra nafnorða og lýsingarorða.
Þetta veldur oft erfiðleikum og áskorunum við þýðingar úr íslensku. Ef íslenskur texti fjallar um samskipti karls og konu og notar fornöfnin til að greina á milli þeirra, getur finnsk þýðing orðið mjög ruglingsleg ef þýðandinn notar aðeins „hän“. Í slíkum tilfellum verður þýðandinn að grípa til þess að endurtaka nöfn eða nota skýrandi nafnorð (t.d. „maðurinn“, „konan“, „stjórinn“, „læknirinn“) til að lesandinn tapi ekki þræðinum og átti sig á hver á í hlut.
Auk kynleysisins notar finnska enga greina (hvorki ákveðna né óákveðna). Íslensku orðin „hús“ og „húsið“ eru bæði þýdd sem „talo“ á finnsku. Til að sýna ákveðni eða óákveðni í finnsku þarf þýðandinn að nýta sér áðrar leiðir, svo sem breytta orðaröð eða mismunandi fallbeygingar (til dæmis með því að velja á milli deilisfalls (partitíf) og nefnifalls eða eignarfalls fyrir andlagið).
Frjáls en viðkvæm orðaröð
Vegna þess að finnska notar viðskeyti til að sýna málfræðileg hlutverk orða í setningu, er orðaröðin mun frjálsari en í íslensku. Á íslensku breytir breytt orðaröð oft málfræðilegu hlutverki orðanna eða gerir setninguna óskiljanlega. Á finnsku er hægt að setja andlagið fremst í setninguna án þess að málfræðin skemmist, en það breytir hins vegar áherslunni og blæbrigðum setningarinnar (pragmatík setningarinnar).
Ef þýðandi fylgir íslensku orðaröðinni of bókstaflega getur finnski textinn hljómað stirður eða eins og vélræn þýðing. Finnska krefst þess að upplýsingarnar flæði náttúrulega. Það sem er nýtt eða mikilvægt í setningunni er oft sett aftast, á meðan kunnuglegar upplýsingar eru fremst. Þessi blæbrigði krefjast mikillar næmni og tilfinningar fyrir tungumálinu af hálfu þýðandans.
Menningarlegur munur og staðfæring orðatiltækja
Þótt bæði löndin búi við svipað loftslag og Norðurlandamenningu, hafa tungumálin mótast af ólíku umhverfi í gegnum aldirnar. Íslenskur orðaforði er undir miklum áhrifum frá sjómennsku, landbúnaði, veðri og einangrun á eyju. Finnska á sér hins vegar djúpar rætur í skóginum, veiðum, vatnakerfum og tengslum við náttúruna á meginlandinu.
Þegar þýtt er á milli mála má aldrei þýða orðatiltæki orðrétt. Sem dæmi:
- Íslenska orðatiltækið „að leggja höfuðið í bleyti“ (að hugsa stíft eða finna lausn) á sér ekki beina hliðstæðu á finnsku og krefst þess að þýðandinn finni finnskt myndmál sem lýsir sömu hugsun, til dæmis „raapia päätään“ (að klóra sér í höfðinu) eða einfaldlega „miettiä ankarasti“ (að hugsa stíft).
- Íslenska setningin „það er rúsínan í pylsuendanum“ getur valdið miklum misskilningi ef hún er þýdd beint yfir á finnsku, enda borða Finnar ekki rúsínur í pylsum. Finnskt svargildi gæti verið „kirsikka kakun päällä“ (kirsuberið ofan á kökunni).
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Fyrir því fólk sem vinnur við þýðingar úr íslensku yfir í finnsku er gott að hafa eftirfarandi atriði í huga til að tryggja gæði, nákvæmni og náttúrulegan hljóm textans:
- Greindu sagnarstýringu (rektion): Bæði íslenska og finnska nota sagnarstýringu þar sem ákveðnar sagnir krefjast ákveðinna falla. Hins vegar samsvara föllin sjaldan innbyrðis. Til dæmis krefst sögnin „að hjálpa“ þágufalls á íslensku (hjálpa einhverjum), en á finnsku krefst samsvarandi sögn auttaa deilisfalls (partitíf).
- Skildu lokið og ólokið ferli: Finnska notar andlag í deilisfalli (partitíf) til að gefa til kynna að aðgerð sé ólokin eða eigi sér stað í nútíð, en nefnifall eða eignarfall ef aðgerðinni er lokið. Þetta verður að þýða rétt úr íslenskum tíðum og samhengi.
- Forðastu millimálsefni (e. translationese): Ekki láta uppbyggingu íslensku setningarinnar stýra finnsku setningunni. Leyfðu finnskunni að vera samloðandi, nýttu viðskeytin til fulls og forðastu óþarfa hjálparorð sem gera textann þungan og óeðlilegan.
- Leitaðu ráða hjá móðurmálsmönnum: Finnska á sér margar mállýskur og mikinn mun á formlegu ritmáli (kirjakieli) og talmáli (puhekieli). Þýðandi verður að velja réttan tón eftir því hver markhópurinn er, og þar er aðstoð móðurmálsmanns oft ómetanleg til að tryggja rétt blæbrigði.
Að lokum má segja að þýðing úr íslensku yfir í finnsku krefjist ekki aðeins orðabókarþekkingar heldur djúps skilnings á tveimur ólíkum hugsunerkerfum. Með því að virða sérkenni beggja mála og einblína á merkingu og flæði fremur en einstök orð er hægt að skapa þýðingu sem hljómar náttúrulega og fagmannlega fyrir finnskumælandi lesendur.