Қазіргі жаһандану заманында әлем халықтары арасындағы байланыс күшейіп, бұрын-соңды сирек кездесетін тілдік жұптарға сұраныс артып келеді. Осындай ерекше бағыттардың бірі – қазақ тілінен Оңтүстік Африка Республикасының ресми тілдерінің бірі болып табылатын коса (isiXhosa) тіліне аудару процесі. Түркі тілдері тобына жататын қазақ тілі мен банту тілдері тобына кіретін коса тілінің арасындағы құрылымдық және мәдени айырмашылықтар өте үлкен. Бұл мақалада екі тілдің арасындағы негізгі айырмашылықтар, кездесетін басты қиындықтар және сапалы аударма жасауға көмектесетін практикалық кеңестер егжей-тегжейлі талданады.
Лингвистикалық айырмашылықтар: Агглютинативтілік және префикстер жүйесі
Қазақ тілі де, коса тілі де агглютинативті тілдерге жатады. Яғни, екі тілде де сөздердің түбіріне түрлі қосымшалар жалғану арқылы жаңа мағыналар немесе грамматикалық формалар жасалады. Алайда, бұл процестің жүзеге асу механизмі екі тілде екі түрлі:
- Қазақ тілі (Суффикстік жүйе): Қазақ тілінде барлық қосымшалар (көптік, тәуелдік, септік, жіктік) түбір сөздің соңына ғана жалғанады. Мысалы: «кітап-тар-ымыз-да» (түбір + көптік + тәуелдік + жатыс септігі).
- Коса тілі (Префикстік және суффикстік жүйе): Коса тілінде грамматикалық байланыстар негізінен сөздің алдына жалғанатын префикстер арқылы жүзеге асады. Сондай-ақ, кейбір жағдайларда суффикстер де қолданылады. Мысалы, «ішінде» немесе «үстінде» деген мағынаны білдіретін локативті форма жасау үшін сөздің алдына да, артына да өзгеріс енеді: «indlu» (үй) сөзі «endlwini» (үйде) болып өзгереді (префикс e- және суффикс -ini).
Аудармашы үшін бұл айырмашылық сөздердің морфологиялық құрылымын мұқият талдауды талап етеді. Қазақ тіліндегі септік жалғауларын коса тіліне аударғанда префикстер мен демеуліктердің дұрыс таңдалуын бақылау өте маңызды.
Сөйлем мүшелерінің орын тәртібі: SOV және SVO модельдері
Синтаксистік деңгейде қазақ және коса тілдері мүлдем басқа жүйеге бағынады. Бұл аударма барысында сөйлем құрылымын толығымен қайта қарауды қажет етеді:
Қазақ тілі SOV (Subject-Object-Verb) моделін ұстанады. Яғни, сөйлемде алдымен бастауыш, содан кейін толықтауыш, ал ең соңында баяндауыш (етістік) тұрады. Мысалы: «Мен (S) хатты (O) жаздым (V)». Бұл құрылым ойдың логикалық аяқталуын сөйлемнің соңына қалдырады.
Коса тілі болса SVO (Subject-Verb-Object) моделіне бағынады. Мұнда баяндауыш толықтауыштың алдында келеді. Мысалы: «Ndi (S) bhala (V) ilekritye (O)» (тура аудармасы: «Мен жазамын хатты»).
Қазақша мәтінді коса тіліне аудару кезінде етістікті сөйлемнің соңынан алып, оны бастауыштан кейін дереу орналастыру қажет. Бұл жай ғана механикалық көшіру емес, сөйлемдегі логикалық екпінді толығымен өзгерту болып табылады.
Коса тіліндегі зат есім топтары (Noun Classes) және келісім (Concord) жүйесі
Коса тілінің ең күрделі ерекшелігі – оның зат есімдер класы жүйесі. Коса тілінде зат есімдер 15 түрлі топқа бөлінеді (адамдар, жануарлар, өсімдіктер, дерексіз ұғымдар және т.б.). Әр топтың өзіндік префиксі болады.
Ең басты қиындық – сөйлемдегі сын есімдер, есімдіктер және етістіктер осы зат есімнің класына сәйкес келісім префикстерін (concord) қабылдауы керек. Мысалы:
- «Umntu omkhulu» – Үлкен адам (Зат есім 1-класқа жатады, префиксі um-, сын есім сәйкесінше om- префиксін алады).
- «Isitya esikhulu» – Үлкен табақ (Зат есім 7-класқа жатады, префиксі isi-, сын есім esikhulu болып өзгереді).
Қазақ тілінде мұндай грамматикалық тек (род) немесе зат есімдер класы мүлдем жоқ. Қазақ тіліндегі «үлкен» деген сөз кез келген зат есіммен өзгеріссіз қолданыла береді («үлкен адам», «үлкен табақ»). Сондықтан аудармашы қазақша мәтіндегі әрбір зат есімнің коса тілінде қай класқа жататынын анықтап, сөйлемдегі басқа сөздерді соған сәйкес үйлестіруі қажет. Бұл – қателіктер ең жиі кететін тұс.
Мәдени контекст және эквиваленттілікті сақтау
Тіл түптеп келгенде тек қана сөздердің жиынтығы емес, ол – ұлттық мәдениеттің айнасы. Қазақ және коса халықтарының өмір сүру салты, тарихы мен дүниетанымы бір-бірінен алшақ жатыр. Қазақ мәдениеті ұлы дала көшпенділерінің өркениетіне негізделсе, коса халқының мәдениеті Оңтүстік Африканың табиғатымен және дәстүрлі қауымдастық құндылықтарымен байланысты.
Аударма барысында мынадай мәселелерге назар аударған жөн:
- «Ubuntu» философиясы: Коса мәдениетінде «Ubuntu» (адамгершілік, өзара көмек, «мен басқалар арқылы ғана адаммын» деген концепция) өте терең орын алады. Қазақ тіліндегі «бауырмалдық», «елдік», «адамгершілік» ұғымдарын аударғанда осы философиялық контекстті ескеру қажет.
- Мақал-мәтелдер мен идиомалар: Қазақтың мал шаруашылығына немесе дала өміріне байланысты мақалдарын коса тіліне сөзбе-сөз аударуға болмайды. Мысалы, «Жылқы – адамның қанаты» дегенді коса тіліне аударғанда, олардың мәдениетіндегі сиыр малының (inkomo) алатын орны мен маңыздылығын ескеріп, балама таңдау немесе мағыналық аударма жасау тиімдірек.
- Tuıstyq ataular: Қазақ тіліндегі туыстық қатынастар жүйесі өте егжей-тегжейлі (нағашы, жиен, бөле, жезде, жеңге). Коса тілінде де туыстық атаулар өте күрделі және олар көбінесе жас ерекшелігі мен әлеуметтік мәртебеге байланысты бөлінеді (мысалы, әкенің үлкен ағасы мен кіші інісіне әртүрлі сөздер қолданылады). Бұл тұста мәтіннің контексіне терең бойлау қажет.
Қазақ-коса аудармасындағы практикалық кеңестер
Осы екі тіл арасында сапалы мәтін дайындау үшін келесі ережелерді орындау ұсынылады:
Біріншіден, ешқашан сөзбе-сөз аударма жасамаңыз. Тілдік құрылымдардың сәйкес келмеуі сөйлемнің мағынасын толық бұрмалауы мүмкін. Мәтінді абзац деңгейінде түсініп, коса тілінің табиғи сөйлем құрау заңдылықтарына салып қайта жазыңыз.
Екіншіден, коса тіліндегі етістік формаларын мұқият тексеріңіз. Коса тілінде етістіктер тек уақытты ғана емес, сонымен бірге субъект пен объектінің өзара байланысын да көрсетеді. Қазақ тіліндегі белгісіздік немесе ырықсыз етістік формаларын коса тіліне аударғанда етістіктің арнайы суффикстерін (мысалы, -тық немесе -лық мағынаны беретін формалар) дұрыс қолдану керек.
Үшіншіден, орфографиялық адаптацияны ұмытпаңыз. Қазақ тіліндегі ерекше дыбыстарды немесе халықаралық терминдерді коса тіліне бейімдегенде, коса тілінің дыбыстық жүйесін (соның ішінде шертілмелі дыбыстарды) ескеру қажет. Коса тілінде латын графикасы қолданылады, ал дыбыстардың айтылуы өте ерекше.
Төртіншіден, кері аударма (back-translation) әдісін қолданыңыз. Аударылған коса тіліндегі мәтінді басқа маманға қазақ тіліне қайта аудартып көріңіз. Бұл мағыналық алшақтықтар мен логикалық қателерді анықтаудың ең тиімді жолы болып табылады.
Қорытындылай келе
Қазақ тілінен коса тіліне аудару – бұл жай ғана лингвистикалық жұмыс емес, бұл – екі түрлі әлем, екі түрлі өркениет арасындағы алтын көпір. Сәтті аударманың кепілі – коса тілінің грамматикалық ерекшеліктерін терең түсіну, сөйлемдегі келісім жүйесін қатаң сақтау және екі халықтың мәдени құндылықтарына құрметпен қарау болып табылады. Осы бағыттағы ізденістер мен кәсібилік екі ел арасындағы мәдени-рухани байланыстың нығаюына септігін тигізері сөзсіз.