Introductio: Vinculum Historicum et Linguisticum
Lingua Latina, mater multarum gentium Europaeicarum, altissimis radicibus in lingua Lusitana invenitur. Lusitana enim, utpote lingua ex sermone vulgari Latino orta, magnam partem vocabularii, structurarum, et notionum a maioribus accepit. Nihilominus, translatio ex vetere sermone Romano in modernam linguam Lusitanam non est simplex commutatio verborum, sed implicata interpretatio cultus et syntaxis. Quamquam multa vocabula similia videntur, evolutio grammatica per saecula fecit ut hae duae linguae diversis regulis regerentur. Qui ergo Latine scripta Lusitane reddere vult, non solum dictionarium inspicere debet, sed etiam structuram mentis antiquae intellegere.
Linguisticarum Structurarum Differentiae: Syntheticum contra Analyticum
Inter Latinam et Lusitanam linguas maxima differentia in ipsa natura morphologica consistit. Lingua Latina est lingua synthetica, quae casibus declinationum utitur ad munera syntactica indicanda. Nominativus, genitivus, dativus, accusativus, vocativus, et ablativus determinant quae sint partes sententiae. Contra, lingua Lusitana moderna est analytica: casus fere omnino amisit, et praepositionibus (ut de, para, com) ordineque verborum utitur ad eadem munera exprimenda. Exempli gratia, sententia Latina "Petrus Paulo librum dat" sine ulla ambiguitate mutari potest in "Librum dat Paulo Petrus", quia casus nominativus et dativus clarissime indicant quis agat et quis accipiat. In lingua Lusitana autem, ordo verborum strictus est (Subjecto-Verbum-Objectum): "Pedro dá o livro a Paulo". Si hunc ordinem perturbes, sensus totius sententiae mutari aut perdi potest.
Ablativus Absolutus et Aliae Structurae Complexae
Syntaxis Latina formis et constructis abundat quae in lingua Lusitana directam correspondentiam non habent. Inter has eminentissima est constructio nomine Ablativus Absolutus. Haec structura participio et nomine in ablativo casu posita exprimit adiuncta temporalia, causalia, aut concessiva. Translator eam vertere debet in enuntiatum subordinatum temporale vel causale, vel interdum participio absoluto Lusitano uti, licet hoc saepius stilum graviorem reddat. Exempli gratia:
- "Caesare duce, milites pugnaverunt": interpretari debet ut "Sob a liderança de César, os soldados lutaram" vel "Sendo César o guia, os soldados lutaram".
- "Urbe capta, hostes fugerunt": transferri potest ut "Depois que a cidade foi capturada, os inimigos fugiram" vel "Capturada a cidade, os inimigos fugiram".
Simili modo, constructio Accusativi cum Infinitivo (AcI), quae post verba sentiendi et declarandi ponitur, in Lusitanam linguam fere semper per enuntiatum subordinatum cum coniunctione "que" vertenda est. Sententia Latina "Dico te felicem esse" interpretatur "Digo que tu és feliz", ubi accusativus "te" fit subiectum sententiae secundariae et infinitivus "esse" in verbum finitum convertitur.
De Falsis Cognatis vel Falsis Amicis
Quia lingua Lusitana a Latina directe descendit, periculum maximum in verbis quae similia videntur sed significatum diversum habent, consistit. Haec vocabula linguistae "falsos amicos" vocant. Exempli gratia, verbum Latinum "pretiosus" plerumque ad res magni aestimandas refertur, sed interdum in textibus historicis sensum subtiliorem habet. Verbum "creare" saepissime significat constituere vel eligere magistratum, non solum ex nihilo aliquid facere (crear in sensu moderno). Aliud exemplum est "legatus", quod in Lusitana interpretatione non semper est "delegado" in sensu iuridico hodierno, sed saepius "embaixador" vel "comandante de legião". Translator vigilare debet ne deceptus similitudine vocabulorum verum auctoris sensum corrumpat.
Modi Verbales et Tempora: Coniunctivus et Infinitivus Personalis
Lingua Lusitana singularis est inter linguas Romanicas, quia retinuit vel evolvit quasdam structuras verbales quae aliis linguis desunt. Inter has est Infinitivus Personalis (infinitivo flexionado), qui magnam praebet utilitatem ad sententias Latinas vertendas ubi infinitivus vel coniunctivus occurrit. Tempora quoque verbalia habent suam logicam. Coniunctivus Latinus, qui in enuntiatis subordinatis regulis rigidis regitur, in coniunctivum Lusitanum (subconjuntivo) saepissime vertendus est. Tamen, futurum coniunctivi Lusitani (futuro do conjuntivo), quod aliae linguae non habent, optime adhiberi potest ad transferendas sententias conditionalis Latinae ubi futurum exactum vel coniunctivus praesentis ponitur. Hac de causa, cognitio profunda coniugationum ambarum linguarum necessaria est.
Consilia Practica ad Translationem Optimam Facendam
Ut interpretatio ex Latina in Lusitanam sit non solum fidelis, sed etiam elegans et lectu facilis, haec praecipua consilia sequenda sunt:
- Contextus Intellegentia: Nunquam verba singillatim transferas. Semper contextum historicum, stilum auctoris (sive sit Cicero, sive sit Augustinus, sive historicus medii aevi) et genus litterarium investiga.
- Flexibilitas Syntactica: Noli timere sententias longissimas Latinas (periodos) in breviores sententias Lusitanas dividere. Lingua Latina structuram periodicam amat, sed Lusitana moderna brevitate et claritate magis gaudet.
- Vocabularii Selectio: Licet vocabula neolatina (erudita) saepe praesto sint, interdum verba simpliciora et magis naturalia Lusitana melius sensum originalem reddunt.
- Revisio Stili: Postquam translatio facta est, legas textum Lusitanum ac si esset textus originaliter Lusitane scriptus. Si nimis "Latine" sonat, structurae immutandae sunt ad naturalem sermonem patrium assequendum.