Преведувањето меѓу јужнословенските јазици честопати се доживува како едноставна задача поради високиот степен на меѓусебна разбирливост и заедничкото потекло. Сепак, кога се работи за професионален и прецизен превод од македонски на босански јазик, преведувачите брзо се соочуваат со низа специфични граматички, морфолошки и лексички бариери. Македонскиот јазик, како дел од источната група јужнословенски јазици, претрпел значајни структурни промени кои го прават аналитички јазик, додека босанскиот јазик ја задржал традиционалната синтетичка структура карактеристична за западната група. Оваа фундаментална разлика бара внимателно прилагодување и длабоко познавање на двата јазични системи.
1. Трансформација од аналитички во синтетички систем: Падежите
Најголемиот предизвик при преводот од македонски на босански јазик несомнено е падежниот систем. Додека македонскиот јазик речиси целосно го изгубил падежниот систем и користи предлози за да ги означи односите меѓу зборовите во реченицата, босанскиот јазик има седум активни падежи: номинатив, генитив, датив, акузатив, вокатив, инструментал и локатив.
При преведувањето, секоја македонска предлошка конструкција мора соодветно да се трансформира во правилна падежна форма. На пример:
- Македонски: „Му дадов книга на мојот брат.“
- Босански: „Dao sam knjigu svom bratu.“ (Датив без предлог).
- Македонски: „Разговарав со директорот.“
- Босански: „Razgovarao sam s direktorom.“ (Инструментал со предлог).
Преведувачот мора безгрешно да ги познава правилата за деклинација на именките, придавките и замениците во босанскиот јазик, бидејќи погрешната падежна наставка директно го нарушува квалитетот и разбирливоста на текстот.
2. Определеност на именките и губење на членската форма
Македонскиот јазик е специфичен по тоа што поседува троен определен член кој се додава како наставка на крајот од именката или придавката (-от/-ов/-он, -та/-ва/-на, -то/-во/-но, -те/-ве/-не). Спротивно на тоа, босанскиот јазик нема членски систем. Определеноста или неопределеноста во босанскиот јазик се изразува преку контекстот, редоследот на зборовите или преку формата на придавките (одреден и неодреден вид на придавки).
На пример, македонската реченица „Новиот закон ќе стапи на сила утре“ на босански се преведува како „Novi zakon stupit će na snagu sutra“ (каде формата „novi“ ја означува определеноста на законот). Доколку станува збор за неопределен закон („Донесоа нов закон“), босанскиот еквивалент би користел неодредена придавка: „Donijeli su nov zakon“. Преведувачите мора да бидат исклучително прецизни при пренесувањето на овие стилски нијанси.
3. Инфинитив наспроти да-конструкција
Македонскиот јазик целосно го има елиминирано инфинитивот и го заменил со таканаречената да-конструкција („сакам да работам“, „морам да одам“). Во босанскиот јазик, пак, инфинитивот (кој завршува на -ти или -ћи) е сè уште многу жив и претставува стандардна форма во писмениот и официјалниот јазик.
Иако во босанскиот јазик е дозволено користењето на да-конструкцијата во одредени контексти, во формалниот, административниот и стручниот стил секогаш се претпочита инфинитивот:
- Македонски: „Проектот треба да започне следниот месец.“
- Босански: „Projekat treba započeti sljedećeg mjeseca.“
- Македонски: „Не можам да дојдам.“
- Босански: „Ne mogu doći.“
4. Елиминирање на двојниот предмет
Удвојувањето на предметот со кратки заменски форми е една од највпечатливите карактеристики на македонската синтакса (на пр. „Книгата ја прочитав вчера“ или „Му реков на Петар“). Оваа појава е целосно туѓа за босанскиот јазик.
При превод од македонски на босански, овие кратки заменски форми кои служат како клитичко удвојување мора целосно да се отстранат за реченицата да звучи природно и граматички точно на целниот јазик. Така, преводот на горенаведените примери би гласел:
- Босански: „Knjigu sam pročitao jučer.“ (а не: „Knjigu sam je pročitao jučer“).
- Босански: „Rekao sam Petru.“
5. Културни и лексички специфичности: Улогата на турцизмите
Босанскиот јазик се одликува со специфичен лексички слој кој содржи голем број турцизми, односно ориентализми (зборови од турско, арапско и персиско потекло). Иако македонскиот јазик исто така содржи вакви зборови, во современиот македонски стандарден јазик тие често имаат архаична, експресивна или колоквијална нијанса. Во босанскиот јазик, многу од овие зборови се дел од официјалниот стандард и се користат во секојдневниот говор и литературата без никаква стилска обоеност.
Зборовите како babo (татко), avlija (двор), kahva (кафе), muštuluk (радосна вест) или musafir (гостин) носат специфичен локален колорит кој преведувачот мора соодветно да го примени доколку текстот бара нагласена културна адаптација.
Исто така, терминологијата во администрацијата и политиката значително се разликува. На пример, македонскиот збор „општина“ на босански најчесто се преведува како „općina“ (иако се користи и „opština“), додека „сообраќај“ се преведува како „saobraćaj“.
6. Писма, транскрипција и правописни правила
Босанскиот јазик официјално користи две писма: латиница и кирилица. Во практиката, латиницата (гаица) е далеку позастапена во секојдневната комуникација, медиумите и дигиталниот простор. При преведување од македонска кирилица, најбезбедно е преводот да се испорача на латиница, освен ако клиентот експлицитно не побара поинаку.
Особено внимание треба да се посвети на транскрипцијата на личните имиња и географските поими. Македонските букви Ѓ, Ќ, Џ, Ѕ треба правилно да се прилагодат на босанскиот правопис:
- Ѓорѓи → Đorđe / Đorđi
- Скопје → Skoplje
- Битола → Bitola
- Џеват → Dževat
Дополнително, босанскиот правопис го негува користењето на гласот „h“ во зборови каде што во сродните јазици тој се изгубил или се заменил со друг глас (на пр. lahko наместо lako, kahva наместо kafa, historija наместо istorija). Преведувачот мора строго да се придржува до овие правописни одлуки.
Практични преведувачки совети
- Секогаш идентификувајте ја целната публика: Босанскиот јазик има специфични варијации во зависност од тоа дали текстот е наменет за медиуми во Федерацијата на БиХ или Република Српска. Прилагодете ги лексичките решенија соодветно.
- Внимавајте на лажните пријатели: Иако зборовите изгледаат идентично, нивното значење или контекстуална употреба може да се разликува. Проверувајте ја секоја терминологија која ви изгледа сомнително премногу слична.
- Користете проверени речници: Правописот на босанскиот јазик (Pravopis bosanskog jezika) треба да биде вашата основна алатка за решавање на дилемите околу правилното пишување на зборовите.