မျက်မှောက်ခေတ် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ ကျယ်ပြန့်လာသည်နှင့်အမျှ ဘာသာစကားတစ်ခုမှ အခြားဘာသာစကားတစ်ခုသို့ တိကျမှန်ကန်စွာ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန် လိုအပ်ချက်သည် ပိုမိုမြင့်မားလာသည်။ ၎င်းတို့အနက် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်သော မြန်မာဘာသာစကားမှ အင်ဒို-ယူရိုပီယံ (Indo-European) မိသားစုဝင်ဖြစ်သော လတ်ဗီးယားဘာသာစကား (Latvian) သို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် အလွန်ထူးခြားပြီး စိန်ခေါ်မှုများပြားသော လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာ-လတ်ဗီးယား ဘာသာပြန်ဆိုမှု၏ သဘောသဘာဝများ၊ သဒ္ဒါနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွဲပြားခြားနားမှုများ၊ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ဘာသာပြန်သူများအတွက် အသုံးဝင်မည့် အကြံပြုချက်များကို အသေးစိတ် ဖော်ပြပေးသွားမည်ဖြစ်သည်။
၁။ ဘာသာစကားနှစ်ခု၏ နောက်ခံသမိုင်းနှင့် မိသားစု ကွာခြားချက်
မြန်မာဘာသာစကားနှင့် လတ်ဗီးယားဘာသာစကားတို့သည် မူရင်းဆင်းသက်ရာ ဘာသာစကားမိသားစု လုံးဝကွဲပြားခြားနားကြသည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားအနွယ်ဝင်ဖြစ်ပြီး စကားသံအနိမ့်အမြင့် (Tones) ရှိသော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပါဠိနှင့် သက္ကတဘာသာစကားများမှ စကားလုံးများစွာကို မွေးစားယူထားသော်လည်း အခြေခံအားဖြင့် ဧကဝဏ္ဏ (Monosyllabic) စကားလုံးများမှ စတင်ပေါက်ဖွားလာသည်။
အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ လတ်ဗီးယားဘာသာစကားသည် ဥရောပတိုက်ရှိ ရှေးကျသော ဘောလ်တစ် (Baltic) ဘာသာစကားအုပ်စုဝင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် လက်တင်အက္ခရာကို အသုံးပြုပြီး သဒ္ဒါစနစ်မှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးလှသည်။ ဤသို့ ဘာသာစကားနှစ်ခု၏ မူလဆင်းသက်ရာ ကွဲပြားမှုကြောင့် စကားလုံးများ၏ အမြစ်တွယ်ပုံ (Roots)၊ ဝေါဟာရတည်ဆောက်ပုံနှင့် အတွေးအခေါ် ဖော်ပြပုံတို့တွင် အခြေခံကျကျ ကွာခြားချက်များ ရှိနေသည်။
၂။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ကွဲပြားခြားနားမှု (SOV နှင့် SVO)
ဘာသာပြန်ဆိုသူများ ရင်ဆိုင်ရမည့် အဓိကသဒ္ဒါဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုမှာ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ကွာခြားချက်ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ကတ္တား - ကံ - ကြိယာ (Subject-Object-Verb: SOV) စနစ်ကို အသုံးပြုပြီး လတ်ဗီးယားဘာသာစကားသည် ကတ္တား - ကြိယာ - ကံ (Subject-Verb-Object: SVO) စနစ်ကို အခြေခံသည်။
ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာတွင် "သူ စာအုပ် ဖတ်သည်" ဟု ရေးသားသော်လည်း လတ်ဗီးယားဘာသာတွင် "သူ ဖတ်သည် စာအုပ်" (Viņš lasa grāmatu) ဟု ရေးသားရသည်။ ဤပြောင်းပြန်ဖြစ်နေသော ဝါကျတည်ဆောက်ပုံကြောင့် ရှည်လျားပြီး ရှုပ်ထွေးသော ဝါကျများကို ပြန်ဆိုရာတွင် ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် အဓိပ္ပာယ်မပျက်စေဘဲ ဝါကျတွဲများကို စနစ်တကျ ပြန်လည်စီစဉ်ရန် လိုအပ်သည်။ စကားစုတစ်ခုချင်းစီ၏ ဆက်စပ်မှုကို သတိမပြုမိပါက ဘာသာပြန်ဆိုထားသော လတ်ဗီးယားစာသားသည် ဖတ်ရဆိုးပြီး သဘာဝမကျဖြစ်သွားနိုင်သည်။
၃။ လတ်ဗီးယားဘာသာစကား၏ ကွက်စ် (Cases) စနစ်နှင့် မြန်မာဝိဘတ်များ
လတ်ဗီးယားဘာသာစကား၏ သဒ္ဒါစနစ်တွင် နာမ်များ၊ နာမ်စားများနှင့် နာမဝိသေသနများသည် ဝါကျအတွင်း ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်အပေါ် မူတည်ပြီး အဆုံးသတ်ဗျည်း/သရများ ပြောင်းလဲသွားလေ့ရှိသည်။ ၎င်းကို ကွက်စ် (Noun Cases) ဟု ခေါ်သည်။ လတ်ဗီးယားဘာသာစကားတွင် အောက်ပါအတိုင်း ကွက်စ် (၇) မျိုး ရှိသည် -
- Nominative: ကတ္တားနေရာတွင် သုံးသည်။
- Genitive: ပိုင်ဆိုင်မှုကို ဖော်ပြသည်။
- Dative: တစ်စုံတစ်ခုကို လက်ခံရရှိသူ သို့မဟုတ် ဦးတည်ရာကို ဖော်ပြသည်။
- Accusative: တိုက်ရိုက်ကံနေရာတွင် သုံးသည်။
- Instrumental: အသုံးအဆောင် သို့မဟုတ် အတူတကွဖြစ်ခြင်းကို ပြသည်။
- Locative: တည်နေရာ သို့မဟုတ် အချိန်ကို ဖော်ပြသည်။
- Vocative: တစ်စုံတစ်ဦးကို တိုက်ရိုက်ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုရာတွင် သုံးသည်။
မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ နာမ်လုံးဝပြောင်းလဲခြင်းမရှိဘဲ နာမ်၏နောက်တွင် "က၊ ကို၊ ၏၊ အား၊ ၌" စသည့် ဝိဘတ်ပစ္စည်းများ (Particles) ကို ကပ်၍ သုံးစွဲခြင်းဖြင့် သဒ္ဒါလုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ဖော်ပြသည်။ လတ်ဗီးယားဘာသာစကား၏ ကွက်စ် (Cases) စနစ်ကို နားလည်ရန် မြန်မာဘာသာ၏ နောက်ဆက်တွဲ ဝိဘတ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရန် လိုအပ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာဘာသာတွင် "ကျောင်းတွင်" ဟု ရေးသားရာ၌ "တွင်" ဟူသော ဝိဘတ်သည် နေရာပြဝိဘတ် (Locative) ဖြစ်ပြီး လတ်ဗီးယားဘာသာတွင် "skolā" (ကျောင်း - Locative Case) ဟု ရေးသားကာ နာမ်၏နောက်ဆုံးသရကို ဆွဲဆန့်လိုက်ခြင်းဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ထို့အတူ "မောင်မောင်၏ စာအုပ်" ဟု ပိုင်ဆိုင်မှုပြဝိဘတ် "၏" ကို သုံးသောအခါ လတ်ဗီးယားဘာသာတွင် Genitive Case ကို အသုံးပြု၍ "Maung Maunga grāmata" ဟု နာမ်ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရသည်။ ဤကဲ့သို့ ကွဲပြားခြားနားသော သဒ္ဒါစနစ်နှစ်ခုကို ချိတ်ဆက်ရာတွင် ဘာသာပြန်ဆိုသူသည် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ နာမ်ဝိဘတ်ဖွဲ့စည်းပုံများကို ကျွမ်းကျင်စွာ တတ်မြောက်ထားရန် လိုအပ်သည်။
၄။ သဒ္ဒါဆိုင်ရာ လိင်ခွဲခြားမှု (Grammatical Gender) နှင့် အဆုံးသတ်ပြောင်းလဲမှုများ
မြန်မာဘာသာစကားတွင် နာမ်များအတွက် သဒ္ဒါဆိုင်ရာ လိင်ခွဲခြားမှု (Masculine/Feminine) လုံးဝမရှိပါ။ သို့သော် လတ်ဗီးယားဘာသာစကားတွင် နာမ်တိုင်း၌ ပုလ္လိင် (Masculine) သို့မဟုတ် ဣတ္ထိလိင် (Feminine) ဟူ၍ သဒ္ဒါဆိုင်ရာ လိင်ခွဲခြားမှု ရှိသည်။ ၎င်းသည် နာမဝိသေသနများနှင့် ကြိယာအချို့တွင်ပါ သက်ရောက်မှုရှိပြီး နာမ်၏ လိင်အလိုက် လိုက်လျောညီထွေ ပြောင်းလဲပေးရသည်။ သက်ရှိလူသားများသာမက သက်မဲ့အရာဝတ္ထုများ၊ စိတ္တဇနာမ်များ (ဥပမာ - စာအုပ်၊ အိမ်၊ ချစ်ခြင်းမေတ္တာ) သည်လည်း ပုလ္လိင် သို့မဟုတ် ဣတ္ထိလိင် တစ်ခုခုတွင် ပါဝင်နေသည်။ ၎င်းလိင်အမျိုးအစားအပေါ် မူတည်၍ ၎င်းနှင့်တွဲဖက်သုံးစွဲသည့် နာမဝိသေသနများ (Adjectives) ၏ အဆုံးသတ်များသည်လည်း လိုက်ဖက်ညီစွာ ပြောင်းလဲရသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ နာမ်များ၏နောက်တွင် "ထီး/မ" ခွဲခြားရုံမှတစ်ပါး သဒ္ဒါဆိုင်ရာ လိင်ပြောင်းလဲမှုမရှိသဖြင့် ဤအချက်သည် မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုသူများအတွက် အလွန်ရှုပ်ထွေးသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာစေသည်။
ထို့အပြင် လတ်ဗီးယားနိုင်ငံရှိ လူအမည်များနှင့် မျိုးရိုးအမည်များ (Surnames) သည်လည်း ကျား၊ မ အလိုက် အဆုံးသတ် ကွဲပြားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အမျိုးသားတစ်ဦး၏ မျိုးရိုးအမည်သည် "Kalniņš" ဖြစ်ပါက အမျိုးသမီးတစ်ဦးအတွက် "Kalniņa" ဟု ပြောင်းလဲရေးသားရသည်။ မြန်မာအမည်များကို လတ်ဗီးယားဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ဤလိင်ခွဲခြားမှုစနစ်ကို မည်သို့ကိုင်တွယ်ရမည်ကို ဂရုတစိုက် ဆုံးဖြတ်ရမည် ဖြစ်သည်။
၅။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများနှင့် ဘာသာပြန်ဆိုမှု ညှိနှိုင်းခြင်း
မြန်မာယဉ်ကျေးမှုတွင် အဆင့်အတန်း၊ အသက်အရွယ်နှင့် ရင်းနှီးမှုအပေါ် မူတည်၍ သုံးစွဲသော လူမှုရေးဂုဏ်ပုဒ်များနှင့် ယဉ်ကျေးမှုသုံး နာမ်စားများ (ဥပမာ - ဦး၊ ဒေါ်၊ မောင်၊ ကို၊ ခင်ဗျာ၊ ရှင်) အမြောက်အမြား ရှိသည်။ လတ်ဗီးယားဘာသာစကားတွင် ဤကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးသော နာမ်စားစနစ်မရှိဘဲ ယဉ်ကျေးမှုအရ တရားဝင်သုံး "Jūs" (သင် - အများကိန်း/ရိုသေမှု) နှင့် အလွတ်သဘောသုံး "Tu" (မင်း) ဟူ၍သာ ကွဲပြားသည်။
မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမှုဆက်ဆံရေးတွင် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုရာ၌ ရိုသေမှုပြသသည့်အနေဖြင့် အသက်အရွယ် သို့မဟုတ် ရာထူးအလိုက် "ဆရာ၊ ဆရာမ၊ ဦးလေး၊ အဒေါ်" စသည့် တော်စပ်ပုံအသုံးအနှုန်းများကို မိသားစုဝင်မဟုတ်သော်လည်း သုံးစွဲလေ့ရှိသည်။ လတ်ဗီးယားနိုင်ငံတွင်မူ ဤကဲ့သို့ မိသားစုဝင်သဖွယ် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းမရှိဘဲ တရားဝင်အမည် သို့မဟုတ် မျိုးရိုးအမည်များဖြင့်သာ လေးစားစွာ သုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဤကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွာခြားချက်များကို စာဖတ်သူ၏ ဒေသတွင်း ထုံးတမ်းစဉ်လာနှင့် ကိုက်ညီအောင် လေသံညှိနှိုင်းဘာသာပြန်ဆိုရန် လိုအပ်သည်။ ဒေသတွင်း ဆိုရိုးစကားများနှင့် ဥပမာပေးပုံများ (Idioms and Metaphors) သည်လည်း ယဉ်ကျေးမှုအရ ကွဲပြားသဖြင့် တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်းထက် အလားတူ လတ်ဗီးယား ဆိုရိုးစကားများကို ရှာဖွေအစားထိုးခြင်းက ပိုမိုထိရောက်သည်။
၆။ မြန်မာ-လတ်ဗီးယား ဘာသာပြန်ဆိုသူများအတွက် လက်တွေ့ကျသော အကြံပြုချက်များ
မြန်မာ-လတ်ဗီးယား ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းတွင် အမှားအယွင်းကင်းပြီး အရည်အသွေးမြင့်မားသော ရလဒ်များ ရရှိနိုင်ရန် အောက်ပါအချက်များကို လိုက်နာသင့်သည် -
- အကြောင်းအရာ၏ အမှန်တကယ်ဆိုလိုရင်းကို ဦးစားပေးပါ: စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်း (Literal Translation) ကို ရှောင်ကြဉ်ပြီး စာသားတစ်ခုလုံး၏ ဆိုလိုရင်းနှင့် လေသံကို လတ်ဗီးယားဘာသာစကား၏ သဘာဝကျသော အသုံးအနှုန်းများဖြင့် ဖော်ပြပါ။
- အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို ကြားခံအဖြစ် အသုံးပြုပါ: မြန်မာ-လတ်ဗီးယား တိုက်ရိုက်အဘိဓာန်များ အလွန်ရှားပါးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို ကြားခံ (Bridge Language) အဖြစ် အသုံးပြုကာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များကို နှစ်ဖက်ပြန်လည်စစ်ဆေးပါ။
- စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံနှင့် Diacritical Marks များ ဂရုစိုက်ပါ: လတ်ဗီးယားဘာသာစကားတွင် အသံထွက်ပြကုဒ်များ (ဥပမာ - ā, ē, ī, ū, š, ģ, ķ, ļ, ņ, ž) အလွန်အရေးကြီးသည်။ ၎င်းစာလုံးများ လွဲမှားပါက စကားလုံး၏ အဓိပ္ပာယ် လုံးဝပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်။
- အကြိမ်ကြိမ် ပြန်လည်တည်းဖြတ်ပါ (Proofreading): ဘာသာပြန်ဆိုပြီးပါက လတ်ဗီးယား မိခင်ဘာသာစကားပြောသူ (Native Speaker) သို့မဟုတ် ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်တစ်ဦးအား ဖတ်ရှုစေပြီး သဘာဝမကျသော အသုံးအနှုန်းများကို ပြုပြင်တည်းဖြတ်ပါ။
၇။ နည်းပညာနှင့် စက်မှုဘာသာပြန်စနစ် (Machine Translation) ကို အသုံးပြုခြင်း
လက်ရှိအချိန်တွင် မြန်မာ-လတ်ဗီးယား ဘာသာစကားအတွဲသည် အရင်းအမြစ်နည်းပါးသော ဘာသာစကားအတွဲ (Low-resource language pair) ဖြစ်သောကြောင့် Google Translate သို့မဟုတ် အခြားသော AI ဘာသာပြန်စနစ်များသည် တိကျသော ဘာသာပြန်ဆိုမှုကို မပေးစွမ်းနိုင်သေးပေ။ ထို့ကြောင့် ဘာသာပြန်သူများသည် စက်မှုဘာသာပြန်ဆိုမှုကို အကြမ်းဖျင်းအဆင့်သာ သုံးစွဲသင့်ပြီး လူကိုယ်တိုင် ပြန်လည်စစ်ဆေးတည်းဖြတ်ခြင်း (Machine Translation Post-Editing: MTPE) လုပ်ငန်းစဉ်ကို မပျက်မကွက် ပြုလုပ်ရမည် ဖြစ်သည်။ ဘာသာပြန်ဆော့ဖ်ဝဲလ်များ (CAT Tools) ရှိ Translation Memories (TM) နှင့် Termbase (TB) များကို စနစ်တကျ ပြုစုပျိုးထောင်ထားခြင်းဖြင့် နောင်လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် ပိုမိုမြန်ဆန်ပြီး တစ်ပြေးညီဖြစ်သော ဘာသာပြန်ဆိုမှုများကို ရရှိနိုင်သည်။