Phetolelo ea lipuo ke borokho bo kopanyang lichaba, litsela tsa bophelo le mekhoa ea ho nahana e fapaneng haholo. Har'a mekhoa ena ea phetolelo, ho fetolela sengoloa ho tloha ho Sesotho (puo ea se-Bantu e buuoang haholo Afrika Boroa le Lesotho) ho ea ho Setajiki (puo ea se-Persia e buuoang haholo naheng ea Tajikistan le libakeng tse ling tsa Asia Bohareng) ke mosebetsi o rarahaneng o hlokang tsebo e tebileng ea puo, setso le mekhoa ea ho ngola. Lipuo tsena tse peli li tsoa malapeng a fapaneng a lipuo: Sesotho ke puo ea se-Niger-Congo, ha Setajiki e le puo ea se-Indo-European. Ka lebaka leo, mekhoa ea popo-polelo, melao ea gramatiki le litloaelo tsa setso li fapana ka ho felletseng. Sengoloa sena se hlahloba mekhoa, liphephetso le litlhahiso tse sebetsang bakeng sa ho etsa phetolelo e atlehileng lipakeng tsa lipuo tsena tse peli.
Phapang ea Mekhoa ea ho Ngola le Lifonetiki
Ntlha ea pele eo mofetoleli a kopanang le eona ke phapang ea litlhaku kapa mongolo o sebelisoang. Sesotho se sebelisa mongolo oa Selatine (Latin alphabet), o nang le melao e ikhethang ea mopeleto ho latela hore na ke Sesotho sa Lesotho kapa sa Afrika Boroa. Ka lehlakoreng le leleng, Setajiki se sebelisa mongolo oa Secyrillic (Cyrillic alphabet) ho tloha mehleng ea puso ea Soviet. Mongolo ona oa Setajiki o na le litlhaku tse mashome a mararo le metso e robong (39), ho kenyelletsa le litlhaku tse ikhethang tse emelang meloli ea puo ea bona e kang Ҷ, Ӣ, Ӯ, Қ, Ғ, le Ҳ.
Mofetoleli o lokela ho ba le tsebo e phethahetseng ea mekhoa ena ea mongolo e le hore a khone ho ngola mabitso a batho, a libaka, kapa mantsoe a macha ka nepo (transliteration). Mohlala, ha u fetolela lebitso la Sesotho le nang le liluma-’moho tse kang "Ntsane" kapa "Letlatsa" ho ea ho Setajiki, ho hlokahala hore ho sebelisoe litlhaku tse lumellanang le mololi oo ka Secyrillic, e leng ntho e ka bang thata kaha mefuta e meng ea meloli ha e yo ka ho toba ho Setajiki. Boiphihlelo ba ho utloisisa lifonetiki tsa lipuo tsena bo thusa ho qoba liphoso tse ka amang kutloisiso ea mabitso a bohlokoa.
Sebopeho sa Lipolelo le Melao ea Popo-polelo (Syntax)
Sesotho le Setajiki li na le mekhoa e fapaneng haholo ea ho tsamaisa lipolelo. Sesotho se latela sebopeho sa SVO (Subject-Verb-Object), moo moetsi a tlang pele, ho latele ketso, ebe ho qetella ka seetso. Ka mohlala: "Moshemane (Subject) o bala (Verb) buka (Object)."
Ho fapana le sena, Setajiki se sebelisa sebopeho sa SOV (Subject-Object-Verb) e le molao oa motheo. Polelo e tšoanang ka Setajiki e ka ba le tatellano e fapaneng: moetsi o tla pele, ho latele seetso, ebe ketso e qetella polelo. Mohlala, ka Setajiki ho ka thoe: "Бача (Moshemane) kitobro (buka) mekhonad (o bala)." Sena se bolela hore mofetoleli a ke ke a fetolela polelo ka lentsoe ka lentsoe (word-for-word translation). O lokela ho qhaqha polelo ea Sesotho, a utloisise moelelo oa eona, ebe o e aha bocha ka tatellano e nepahetseng ea Setajiki ho netefatsa hore e utloahala e le ea tlhaho ho mmali oa Tajiki.
Likhetho tsa Mabitso vs. Lihlopha tsa Gramatiki
Tšobotsi e 'ngoe e kholo ea Sesotho ke likhetho tsa mabitso (noun classes). Sesotho se arola mabitso ka lihlopha tse fapaneng tse busang tumellano ea gramatiki polelong eohle (concordial agreement). Lihlopha tsena li laola hore na moemeli, sehlahisi, kapa leetsi le tla nka sebopeho sefe. Sena se fana ka sebopeho se rarahaneng empa se hlophisehileng hantle sa tumellano ea mantsoe polelong.
Ka lehlakoreng le leng, Setajiki ha se na tsamaiso ea likhetho tsa mabitso joalo ka Sesotho, ebile ha se na bong ba gramatiki (grammatical gender) bakeng sa mabitso a sa pheleng, joalo ka lipuo tse ling tsa se-Persia. Leha ho le joalo, se sebelisa mokhoa o bitsoang "Izofa" (izofa construction) ho kopanya mabitso le litlhaloso kapa ho bontša borui. Izofa e sebelisa sehlomathiso sa mololi "-i" ho hokahanya mantsoe. Mohlala, "buka ea moshemane" ka Setajiki e ba "kitobi bacha" (kitob + i + bacha). Bafetoleli ba lokela ho ba hlokolosi haholo ha ba fetolela lithothokiso kapa litlhaloso tse hlakileng ho tloha ho tumellano ea likhetho tsa Sesotho ho ea ho kaho ea Izofa ea Setajiki, kaha moelelo o ka lahleha habonolo haeba tsamaiso ena e sa utloisisoe hantle.
Litaba tsa Setso le ho Fetolela Moea oa Sengoloa (Transcreation)
Phetolelo ea 'nete ha se feela ho fetola mantsoe, ke ho fetola litso. Sesotho se tletse maele, litsela tsa ho bua, le mantsoe a amanang le bophelo ba Afrika e ka Boroa, mekhoa ea temo, liphoofolo, le litsela tsa bophelo ba setso sa Basotho (joalo ka khotso, pula, nala). Setajiki le sona se na le metso e tebileng historing ea Asia Bohareng, e nang le tšusumetso e kholo ea lingoliloeng tsa khale tsa se-Persia, setso sa Boislamo, le tikoloho oa lithaba tse phahameng tsa Pamir.
Ha ho fetoleloa mantsoe a amanang le mekhoa ea setso, hangata ha ho na mantsoe a tšoanang ka ho toba. Mohlala, lentsoe la Sesotho le kang "lebollo" kapa mekhoa ea merero ea lenyalo joalo ka "lobola" ha e na tokelo e tobileng setsong sa Setajiki. Boemong bo joalo, mofetoleli o lokela ho sebelisa mekhoa ea transcreation (ho fetolela moelelo ka mekhoa e lumellanang le setso se amohelang sengoloa) kapa ho kenyelletsa litlhaloso tse khutšoanyane (footnotes) ho hlalosa moelelo oa mantsoe ao. Sena se thibela hore mmali oa Tajiki a se ke a lula a maketse kapa a hloka kutloisiso ea bohlokoa ea litaba tse fetoleloang.
Litlhahiso tse Sebetsang bakeng sa Bafetoleli
Bakeng sa ho netefatsa boleng bo phahameng ba phetolelo ho tloha ho Sesotho ho ea ho Setajiki, ho bohlokoa ho latela mekhoa ena e latelang:
- Aha Lenane-lentsoe le Ikhethang (Glossary): Pele u qala mosebetsi oa phetolelo, bokella mantsoe a bohlokoa le a tloaelehileng, 'me u fumane litharollo tse amohelehang ho tsona ka puo e amohelang sengoloa. Sena se netefatsa bonngoe le ho se feto-fetohe ha mongolo oohle.
- Sebelisa Lipuo tse Kopanyang (Bridge Languages) ka Hlooho e Phahameng: Kaha bafetoleli ba buang Sesotho le Setajiki ka bobeli ba haella haholo, hangata ho sebelisoa puo ea boraro e kang Sekhoa (English) kapa Serussia (Russian) e le borokho. E-ba hlokolosi haholo hore liphoso kapa litlhaloso tse fosahetseng tsa puo ea boraro li se ke tsa fetela sengolong sa ho qetela.
- Netefatsa ka ho Bala hape (Proofreading by Native Speakers): Sengoloa sa ho qetela se fetolelitsoeng se lokela ho hlahlojoa ke motho eo Setajiki e leng puo ea hae ea lapeng. Sena se thusa ho lemoha lipolelo tse sa utloahaleng hantle kapa tse sa ngoloang ka mokhoa oa tlhaho.
- Hlahloba Linomoro le Mekhoa ea ho Ngola Matsatsi: Mekhoa ea ho emela linomoro, matsatsi le litekanyetso (tse kang boima kapa bolelele) e ka fapana lipakeng tsa linaheng tse sebelisang puo e 'ngoe le e 'ngoe. Netefatsa hore mekhoa ena e fetotsoe ho latela tšebeliso ea naha eo ho fetoleloang ho eona.
Ka kakaretso, phetolelo lipakeng tsa Sesotho le Setajiki ke borokho bo hlokang botswerere, mamello le kutloisiso e batsi. Ka ho ela hloko phapang oa mongolo, syntax, gramatiki le setso, bafetoleli ba ka khona ho tlisa melaetsa e hlakileng le e amang maikutlo a babali ba lichaba tsena tse peli tse thahasellisang.