Монгол хэлнээс герман хэл рүү орчуулга хийх нь зөвхөн үгсийг дүйцүүлэн хөрвүүлэх төдий ажил биш бөгөөд хоёр өөр соёл, сэтгэлгээний хэв маяг, хэлний язгуур бүтцийг уялдуулан зохицуулах нарийн шинжлэх ухаан юм. Монгол хэл нь Алтай язгуурын агглютинатив (залгамал) хэл бөгөөд өгүүлбэрийн бүтэц нь SOV буюу Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн гэсэн хатуу дараалалтай байдаг. Харин герман хэл нь Энэтхэг-Европ язгуурын флексив (хувирал) хэл бөгөөд өгүүлбэрийн бүтэц нь гол өгүүлбэрт V2 буюу үйл үг нь хоёрдугаар байранд ордог, хамааралтай өгүүлбэрт үйл үг нь төгсгөлд ордог нарийн синтаксисын дүрэмтэй. Энэхүү өгүүлэлд монгол хэлнээс герман хэл рүү хөрвүүлэхэд тулгардаг гол бэрхшээлүүд болон орчуулгын чанарыг сайжруулах практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн Бүтэц ба Синтаксисын Өөрчлөлт
Монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэц нь маш уян хатан боловч үйл үг үргэлж өгүүлбэрийн эцэст ордог онцлогтой. Монгол хэлээр олон нөхцөл, холбох үг ашиглан маш урт өгүүлбэрийг нэг дор илэрхийлж болдог бол герман хэлэнд ийм урт өгүүлбэр нь уншигчийг төөрөгдүүлэх аюултай. Герман хэлний синтаксис нь маш логик дараалалтай бөгөөд гол өгүүлбэр (Hauptsatz) болон хамааралтай өгүүлбэр (Nebensatz)-ийг цэг таслалаар нарийн тусгаарлахыг шаарддаг.
Жишээлбэл, монгол хэлний холбох үйл үгтэй (converb) өгүүлбэрийг герман хэл рүү хөрвүүлэхдээ 'weil' (учир нь), 'obwohl' (хэдий ч), 'nachdem' (дараа нь), 'während' (хэдийгээр/байхад) зэрэг холбоос үгсийг ашиглан хэд хэдэн хамааралтай өгүүлбэр болгон задлах шаардлага гардаг. Ингэхдээ герман хэлний үйл үгийн байрлалыг зөв тодорхойлох нь маш чухал юм. Гол өгүүлбэрт хувирсан үйл үг 2-р байранд орох бол хамааралтай өгүүлбэрт хувирсан үйл үг хамгийн сүүлд ордог дүрмийг чанд баримтлах хэрэгтэй.
2. Артикль ба Хэлзүйн Хүйсний Зөрүү
Герман хэл суралцагч болон орчуулагчдад тулгардаг хамгийн том бэрхшээлүүдийн нэг бол нэр үгийн хүйс (Maskulinum, Femininum, Neutrum) болон артиклын тогтолцоо юм. Монгол хэлэнд нэр үгийн хэлзүйн хүйс гэж байдаггүй бөгөөд тухайн зүйлийг тодорхой эсвэл тодорхой бус болохыг артиклиар бус, харин хам сэдэв эсвэл заах төлөөний үгээр илэрхийлдэг.
Герман хэл рүү орчуулахдаа нэр үг бүрийн өмнө тодорхой (der, die, das) эсвэл тодорхой бус (ein, eine, ein) артиклыг зөв сонгон хэрэглэх ёстой. Үүнээс гадна, герман хэлний тийн ялгалын дөрвөн хэлбэр (Nominativ, Akkusativ, Dativ, Genitiv)-ээс хамаарч артикль болон тэмдэг нэрийн төгсгөл хувирдаг (Adjektivdeklination) нь орчуулгыг маш нямбай хийхийг шаарддаг. Хэрэв артикл болон тийн ялгалын тохироог буруу хийвэл өгүүлбэрийн утга санаа бүрэн алдагдах аюултай.
3. Тийн Ялгалын Тогтолцооны Дүйцэл
Монгол хэл нь 8-9 тийн ялгалтай бөгөөд тэдгээр нь үгийн үндсэнд дагавар залгах замаар илэрдэг. Харин герман хэл ердөө 4 тийн ялгалтай боловч тийн ялгал нь үгийн хувирал болон угтвар үгээр (Präposition) дамжин илэрдэг онцлогтой. Монгол хэлний нэг тийн ялгал герман хэлний хэд хэдэн угтвар үгтэй дүйцэж болно.
- Өгөх орших тийн ялгал (-д/-т): Энэ нь герман хэлний Dativ тийн ялгалтай голчлон дүйцэх бөгөөд орон байрны хувьд 'in', 'an', 'auf' зэрэг угтвар үгстэй хамт хэрэглэгдэнэ.
- Гарах тийн ялгал (-аас/ээс/оос/өөс): Герман хэлний 'aus' (дотроос) эсвэл 'von' (дээрээс, тухайн хүнээс) угтвар үгээр илэрхийлэгддэг.
- Үйлдэх тийн ялгал (-аар/ээр/оор/өөр): Багаж зэвсэг, арга хэрэгслийг заахдаа герман хэлний 'mit' (хамт, тусламжтайгаар) эсвэл 'durch' (дамжуулан) угтвар үгээр орчуулагдана.
Иймд орчуулагч нь зөвхөн тийн ялгалыг механикаар бус, тухайн угтвар үг герман хэлэнд ямар тийн ялгал шаарддагийг (Rektion der Präpositionen) сайтар тооцоолж мэддэг байх шаардлагатай юм.
4. Үйл Үгийн Төлөв байдал ба Цагийн Харьцаа
Герман хэлэнд үйл үгийн цагийг маш тодорхой заадаг бөгөөд одоо (Präsens), өнгөрсөн (Präteritum, Perfekt, Plusquamperfekt), ирээдүй (Futur I, II) цагууд нь хоорондоо нарийн логик холбоотой байдаг. Ялангуяа ярианы хэл болон бичгийн хэлний өнгөрсөн цагийн ялгаа (Perfekt болон Präteritum-ийн хэрэглээ) маш чухал.
Монгол хэлний үйл үгийн хувьд цаг хугацаанаас гадна тухайн үйлийн явц, байдлыг илүү чухалчилдаг (жишээ нь, үйл үгийн хам сэдэв болон байдаг, байлаа гэх мэт туслах үйл үгс). Мөн герман хэлний Konjunktiv I (дам дамжуулсан яриа) болон Konjunktiv II (нөхцөлт ба хүсэх байдал)-ийг монгол хэлний шууд бус ишлэл болон болзолт нөхцөлтэй зөв уялдуулан орчуулах шаардлагатай. Хэлний энэхүү нарийн ялгааг гаргахын тулд үйл үгийн цагуудын харьцааг (Tempusprofil) герман хэлний дүрэмд нийцүүлэн шинэчлэх хэрэгтэй болдог.
5. Соёлын Нутагшуулалт ба Хэлц Үгийн Орчуулга
Орчуулгын хамгийн бүтээлч бөгөөд хүндрэлтэй хэсэг бол соёлын ялгаатай байдлыг нутагшуулах явдал юм. Монгол хэл нь нүүдэлчин соёл иргэншил, мал ахуй, байгаль дэлхийтэй нягт холбоотой хэлц үгсээр баялаг. Жишээлбэл, 'морины давхиагаар', 'гал голомт', 'цагаан сэтгэлтэй', 'бие биенийхээ суганд орох' гэх мэт хэлцийг герман хэл рүү шууд үгчлэн орчуулбал утгагүй бөгөөд уншигчдад ойлгомжгүй болно.
Герман соёл нь суурин, аж үйлдвэржсэн, философийн гүн уламжлалтай тул өөрийн гэсэн өвөрмөц хэлцүүдтэй (Жишээ нь: 'Schadenfreude', 'Feierabend'). Иймд монгол хэлний соёлын өвөрмөц хэллэгийг герман хэл рүү хөрвүүлэхдээ герман соёлын ижил утгатай хэлцийг олох (Адилтгах арга) эсвэл тайлбарлан орчуулах (Тайлбарлах арга) стратегийг баримтлах нь зүйтэй. Мөн герман хэлний урт нийлмэл үгсийг (Komposita) ашиглан монгол хэлний урт тодорхойлолтуудыг ганц үгэнд багтаах боломжийг орчуулагчид олгодог.
6. Монгол-Герман Орчуулгын Чанарыг Сайжруулах 4 Алтан Зөвлөмж
Монгол хэлнээс герман хэл рүү орчуулахдаа дараах практик зөвлөмжүүдийг анхаарах нь таны орчуулгын чанар, үнэ цэнийг эрс нэмэгдүүлнэ:
- Үгчлэн орчуулахаас ямагт татгалз: Өгүүлбэрийг үг үгээр нь хөөж орчуулах нь өгүүлбэрийн логик холбоос, урсгалыг эвддэг. Эхлээд өгүүлбэрийн ерөнхий утга санааг бүрэн ойлгож, дараа нь түүнийг герман хэлний синтаксист нийцүүлэн шинээр найруулан бич.
- Герман хэлний нийлмэл үгсийн хүчийг ашигла: Герман хэл нь хэд хэдэн нэр үгийг холбож шинэ үг бүтээхдээ гарамгай (жишээ нь, 'Weltanschauung', 'Umweltschutz'). Монгол хэлний хэд хэдэн үгнээс бүрдсэн урт нэр томьёог герман хэлний нийлмэл үг рүү хөрвүүлэх нь текстийг илүү мэргэжлийн, цэгцтэй харагдуулна.
- Хүндэтгэлийн болон албаны стилийг зөв сонгох: Герман хэлэнд 'Du' (чи) болон 'Sie' (та) гэсэн харилцааны зааг маш тодорхой байдаг. Орчуулж буй эхийн төрөл (хууль эрх зүй, бизнесийн гэрээ, вэбсайт, уран зохиол)-өөс хамаарч тохирох тон, стилийг сонгох хэрэгтэй. Жишээ нь, албаны бичиг баримтад зөвхөн 'Sie' хэлбэрийг ашиглаж, идэвхгүй хэв (Passiv)-ийг түлхүү хэрэглэнэ.
- Эх хэлтэй (Native Speaker) хянан тохиолдуулагчаар хянуулах: Хэдийгээр орчуулагч герман хэлийг өндөр түвшинд эзэмшсэн байсан ч найруулгын хувьд герман хүний чихэнд хиймэл сонсогдох тохиолдол гардаг. Иймд эцсийн хувилбарыг герман хэлтэн хянан тохиолдуулагчаар засуулж, хэв маягийг нь зүгшрүүлэх нь маш чухал юм.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, монгол хэлнээс герман хэл рүү чанартай орчуулга хийх чадварыг эзэмших нь урт хугацааны уйгагүй оролдлого, судалгаа шаарддаг. Хэл шинжлэлийн онол, дүрэм журмыг гүнзгийрүүлэн судлахын зэрэгцээ Герман улсын соёл, сэтгэлгээний онцлог, хүмүүсийн харилцааны хэв маягийг танин мэдэх нь орчуулагч хүний хамгийн том давуу тал болох болно.