Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамчун пул барои пайваст кардани тамаддунҳо ва фарҳангҳои гуногун хизмат мекунад. Дар ҷаҳони имрӯза, ки равандҳои ҷаҳонишавӣ суръат мегиранд, зарурати тарҷума байни забонҳои аз ҷиҳати ҷуғрофӣ дур, ба монанди забони тоҷикӣ ва забони сомалӣ, бештар ба назар мерасад. Забони тоҷикӣ, ки як забони ҳиндуаврупоӣ ва шохаи эронии он аст, дорои таърихи бойи хаттӣ ва сохтори муайяни грамматикии синтетикию аналитикӣ мебошад. Аз тарафи дигар, забони сомалӣ ба оилаи забонҳои афроосиёӣ ва шохаи кушитии он тааллуқ дошта, дорои хусусиятҳои хоси лингвистӣ, аз ҷумла оҳангнокӣ (тон) ва системаи мураккаби фокус мебошад. Ин мақола ба таҳлили амиқи раванди тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони сомалӣ, баррасии мушкилоти асосии синтаксисӣ ва грамматикӣ, мутобиқсозии фарҳангӣ ва пешниҳоди тавсияҳои муфид барои тарҷумонҳо бахшида шудааст.
1. Фарқиятҳои синтаксисӣ ва сохтори ҷумла
Аввалин чизе, ки тарҷумон ҳангоми тарҷумаи матн аз тоҷикӣ ба сомалӣ дучор мешавад, ин сохтори синтаксисии ҷумлаҳо мебошад. Ҳарчанд ҳарду забон аз рӯи сохтори асосии худ ба гурӯҳи забонҳои Мубтадо-Мафъул-Феъл (SOV) дохил мешаванд, вале роҳҳои ифодаи маъно ва муносибатҳои синтаксисӣ дар онҳо ба куллӣ фарқ мекунанд.
Дар забони тоҷикӣ тартиби калимаҳо нисбатан озод аст ва барои таъкид кардани ягон ҷузъи ҷумла мо метавонем тартиби калимаҳоро тағйир диҳем ё аз ҳиссачаҳои таъкидӣ (маҳз, танҳо, худи) истифода барем. Аммо дар забони сомалӣ, таъкид ё фокус (focus) як унсури ҳатмии грамматикӣ мебошад. Дар сомалӣ бе истифодаи нишондиҳандаи фокус сохтани ҷумлаи дуруст ғайриимкон аст. Нишондиҳандаҳои фокус, ба монанди "baa", "ayaan" (барои таъкиди мубтадо ё мафъул) ва "waxaa" (барои таъкиди хабар ё феъл) истифода мешаванд. Тарҷумон бояд дақиқ муайян кунад, ки дар ҷумлаи тоҷикӣ кадом қисм аҳамияти бештар дорад ва онро дар сомалӣ бо нишондиҳандаи дурусти фокус ифода намояд.
2. Мураккабии грамматика: Ҷинсият ва шумораи исмҳо
Забони тоҷикии муосир категорияи ҷинсияти грамматикиро надорад. Ин ҳолат корро барои тарҷумоне, ки ба сомалӣ тарҷума мекунад, мушкил месозад, зеро дар забони сомалӣ ҳамаи исмҳо ба ду ҷинс тақсим мешаванд: мардона (masculine) ва занона (feminine). Ҷинсияти исм дар сомалӣ на танҳо ба шакли артиклҳои муайянӣ, балки ба феълҳо ва сифатҳои вобаста аз он низ таъсир мерасонад.
Дар ин замина, падидаи беназире бо номи "қутбияти ҷинс" (gender polarity) дар забони сомалӣ вуҷуд дорад. Мувофиқи ин қоида, бисёр исмҳо ҳангоми аз шакли танҳо ба шакли ҷамъ гузаштан ҷинсияти худро иваз мекунанд. Масалан, агар исм дар шакли танҳо мардона бошад, дар шакли ҷамъ вай занона мешавад ва баръакс. Тарҷумон бояд ин қоидаро хуб донад, то ҳангоми мувофиқати феълҳо ва артиклҳо дар забони сомалӣ ба хатогӣ роҳ надиҳад. Дар тоҷикӣ бошад, шакли ҷамъ танҳо бо илова кардани суффиксҳои "-ҳо" ё "-он" сохта мешавад ва ба сохтори умумии ҷумла таъсири амиқи грамматикӣ намерасонад.
3. Системаи замонҳои феъл ва ҷанбаҳои он
Ифодаи замон ва ҷанба (aspect) дар феълҳои тоҷикӣ ва сомалӣ фарқ мекунад. Феъли тоҷикӣ дорои системаи бойи замонҳо (гузашта, ҳозира-оянда, оянда) ва намудҳои феъл (истиморӣ, нақлӣ, сода) мебошад. Дар забони сомалӣ бошад, системаи замонҳо бештар ба ҷанбаи анҷомёфта (perfective) ва анҷомнаёфта (imperfective) асос ёфтааст.
Илова бар ин, дар забони сомалӣ тағйирёбии шакли феъл аз нишондиҳандаи фокус сахт вобаста аст. Масалан, агар мубтадо дар фокус бошад, феъл шакли кӯтоҳшударо мегирад ва шахси он нишон дода намешавад. Агар фокус дар ҷои дигар бошад, феъл пурра тасриф мешавад. Ин нозукӣ аз тарҷумон талаб мекунад, ки сохтори феълии ҷумлаи тоҷикиро ба хусусиятҳои фокусии сомалӣ мутобиқ созад.
4. Мутобиқсозии фарҳангӣ ва истилоҳоти маҳаллӣ (Реалияҳо)
Ҷанбаи муҳимтарини тарҷумаи касбӣ мутобиқсозии фарҳангӣ мебошад. Тоҷикистон як кишвари кӯҳистонии Осиёи Марказӣ бо фарҳанги бостонии кишоварзӣ, боғдорӣ ва шаҳрнишинист. Сомалӣ бошад, кишварест дар нимҷазираи Сомалии Африқои Шарқӣ, ки фарҳанги он бештар ба кӯчманчигӣ, чорводорӣ ва тиҷорати баҳрӣ такя мекунад.
Ҳангоми тарҷумаи мафҳумҳои хоси тоҷикӣ (реалияҳо) ба забони сомалӣ мушкилоти зерин ба миён меоянд:
- Истилоҳоти хоҷагидорӣ ва табиат: Калимаҳои тоҷикӣ ба монанди "яхдон" (пирях), "дара", "ҷӯйбор", "канав" ва номҳои растаниву дарахтони хоси кӯҳистон дар сомалӣ муодили мустақим надоранд. Дар ин гуна мавридҳо лозим меояд, ки усули тавсифӣ ё истифодаи калимаҳои умумитар истифода шавад.
- Таомҳо ва маросимҳо: Мафҳумҳои фарҳангӣ ба монанди "наврӯз", "ҳашар", "сумалак", "оши палав", "чойхона" барои хонандаи сомалӣ комилан бегонаанд. Тарҷумон бояд ин мафҳумҳоро тавассути шарҳҳо ё тавзеҳоти дохилиматнӣ фаҳмонад.
- Мафҳумҳои динӣ ва арабӣ: Нуқтаи муштараки ҳарду фарҳанг дини ислом аст. Аз ин рӯ, бисёр истилоҳоти динӣ ва ахлоқӣ, ки аз забони арабӣ ба тоҷикӣ ва сомалӣ ворид шудаанд, метавонанд ба осонӣ тарҷума шаванд. Масалан, калимаҳои "баракат", "савоб", "имон" дар ҳарду забон бо маъноҳои шабеҳ истифода мешаванд, ки ин раванди тарҷумаро осон мекунад.
5. Дастурҳо ва тавсияҳои амалӣ барои тарҷумаи босифат
Барои ноил шудан ба тарҷумаи дақиқ ва равон аз тоҷикӣ ба сомалӣ, тарҷумонҳо бояд ба қоидаҳои зерин риоя кунанд:
- Аз тарҷумаи калима ба калима (ҳарфӣ) худдорӣ намоед: Сохтори забони сомалӣ хеле идиоматикӣ аст. Тарҷумаи таҳти лафзӣ ҷумлаҳоро нофаҳмо ва сунъӣ месозад. Ҳамеша кӯшиш кунед, ки маънои умумии ҷумларо дарк карда, онро бо сохторҳои табиии сомалӣ ифода кунед.
- Истифодаи забонҳои миёнарав бо эҳтиёт: Аз сабаби набудани луғатҳои мустақими тоҷикӣ-сомалӣ, тарҷумонҳо бештар аз забонҳои русӣ, англисӣ ё арабӣ ҳамчун пул истифода мебаранд. Дар ин раванд хавфи гум шудани маъно дар тарҷумаи дукарата вуҷуд дорад. Аз ин рӯ, бояд маънои калимаҳоро дар сарчашмаҳои мухталиф тафтиш кард.
- Мувофиқсозии оҳанг ва услуб: Матни тоҷикӣ вобаста ба услуб (расмӣ, илмӣ, бадеӣ, рӯзноманигорӣ) сохторҳои мухталифро истифода мебарад. Дар сомалӣ низ барои услуби расмӣ ва бадеӣ сохторҳои махсуси синтаксисӣ мавҷуданд, ки бояд ба назар гирифта шаванд.
- Ҳамкорӣ бо муҳаррирони бумӣ (Native Speakers): Нақши муҳаррире, ки забони модариаш сомалӣ аст, дар марҳилаи ниҳоии тарҷума бениҳоят муҳим аст. Вай метавонад хатогиҳои хурди услубӣ, истифодаи нодурусти нишондиҳандаҳои фокус ва мувофиқати ҷинси исмҳоро ислоҳ кунад.
Хулоса, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони сомалӣ дониши амиқи назариявӣ ва амалиро талаб мекунад. Омӯзиши хусусиятҳои беназири забони сомалӣ, аз қабили системаи фокус ва қутбияти ҷинс, дар якҷоягӣ бо дарки дурусти фарҳанги мардуми сомалӣ, ба тарҷумон имкон медиҳад, ки матнҳои баландсифат, дақиқ ва равон эҷод кунад.