Қазақ тілі мен йоруба тілі — әлемдегі ең қызықты әрі күрделі тілдік жүйелердің қатарына жатады. Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына кірсе, йоруба тілі Нигер-Конго тілдер отбасына тиесілі және негізінен Батыс Африкада (Нигерия, Бенин, Того) қолданылады. Бұл екі тілдің арасындағы аударма процесі тек сөздерді механикалық түрде ауыстыру емес, екі түрлі дүниетаным мен мәдениетті тоғыстыру болып табылады. Осы мақалада қазақ тілінен йоруба тіліне сапалы аударудың басты заңдылықтарын, кездесетін қиындықтар мен кәсіби кеңестерді қарастырамыз.
1. Синтаксистік айырмашылықтар: Сөйлем мүшелерінің орын тәртібі
Қазақ тілі мен йоруба тілінің ең басты құрылымдық айырмашылығы — сөйлемдегі сөздердің орын тәртібінде. Қазақ тілі SOV (Subject-Object-Verb), яғни «Бастауыш + Тұрлаусыз мүше (Толықтауыш) + Баяндауыш» жүйесіне негізделген. Сөйлемнің соңында әрдайым етістік (баяндауыш) тұрады. Мысалы: «Мен кітапты оқыдым».
Ал йоруба тілі SVO (Subject-Verb-Object) жүйесін қолданады. Мұнда құрылым «Бастауыш + Баяндауыш (Етістік) + Толықтауыш» түрінде болады. Жоғарыдағы сөйлем йоруба тілінде «Mo ka ìwé» (Мен оқыдым кітапты) деп құрастырылады. Аудармашы қазақша мәтіндегі ойды йоруба тіліне аударған кезде сөйлемнің басы мен соңын мүлдем өзгертіп, логикалық байланысты қайта құруы қажет. Бұл әсіресе күрделі құрмалас сөйлемдерді аударуда үлкен жауапкершілікті талап етеді.
2. Агглютинативтілік және аналитикалық сипат
Қазақ тілі — агглютинативті (жалғамалы) тіл. Мұнда жаңа сөздер мен грамматикалық мағыналар түбір сөзге жұрнақтар мен жалғаулардың тізбектеле жалғануы арқылы жасалады. Мысалы: «достарымыздан» (дос + тар + ымыз + дан).
Керісінше, йоруба тілі — көбіне аналитикалық немесе оқшаулаушы (isolating) тіл болып табылады. Мұнда сөздер өзгеріске аз ұшырайды, ал грамматикалық байланыстар негізінен көмекші сөздер, демеуліктер және сөйлемдегі сөздердің қатаң орын тәртібі арқылы жүзеге асады. Қазақ тіліндегі бір ғана жалғаудың мағынасын йоруба тіліне аудару үшін бірнеше жеке сөз бен көмекші бөлшектерді қолдануға тура келеді. Сондықтан аудармашы сөз құрамына емес, оның сөйлемдегі атқарып тұрған қызметіне назар аударуы тиіс.
3. Тон жүйесі (Tonal Language) және орфографиялық нәзіктіктер
Йоруба тіліиің ең басты ерекшелігі — оның тоналды тіл екендігінде. Мұнда сөздердің айтылу тонына (дауыс ырғағының биіктігіне) байланысты мағынасы мүлдем өзгеріп кетеді. Йоруба тілінде үш негізгі тон бар:
- Жоғары тон (high tone) — дыбыс үстіндегі акут белгісімен (а́) көрсетіледі;
- Орта тон (mid tone) — әдетте ешқандай белгісіз жазылады (а);
- Төмен тон (low tone) — гравис белгісімен (а̀) белгіленеді.
4. Мәдени сәйкестік және мақал-мәтелдерді бейімдеу
Қазақ халқының тілі көшпенділер мәдениетімен, мал шаруашылығымен және кең байтақ дала өмірімен тығыз байланысты. Сондықтан қазақ тілінде атқа, қойға, киіз үйге және дала табиғатына қатысты фразеологизмдер өте көп. Ал йоруба халқы — Батыс Африканың тропиктік ормандарында, ауыл шаруашылығымен және саудамен айналысқан, өзіндік дәстүрлі наным-сенімдері (Ифа оракулы) мен бай ауыз әдебиеті бар халық.
Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдерді немесе фразеологиялық тіркестерді йоруба тіліне сөзбе-сөз аудару мүлдем мүмкін емес. Мысалы, қазақтың «Ат ердің қанаты» деген тіркесін сөзбе-сөз аударса, йоруба оқырманы оның мәнін түсінбеуі мүмкін, себебі Батыс Африка мәдениетінде жылқы малы қазақ даласындағыдай күнделікті тұрмыс пен рухтың символы емес. Бұл жағдайда аудармашы йоруба тіліндегі балама мағыналы, мәдени тұрғыдан жақын «Ове» (Owe — мақал-мәтелдер) жүйесінен сәйкес келетін баламаларды іздеуі керек. Динамикалық эквиваленттілік принципін қолдану арқылы мәтіннің мазмұнын да, эмоционалдық әсерін жекелей сақтап қалуға болады.
5. Сыйластық пен сыпайылық санаттары
Қазақ тілінде «сен» және «сіз» деп бөлу, сондай-ақ үлкендерге, беделді адамдарға құрмет көрсетудің арнайы грамматикалық және лексикалық формалары бар (мысалы, етістіктің көпше түрде қолданылуы немесе арнайы жұрнақтар). Йоруба мәдениетінде де сыйластық (respect) өте маңызды орын алады. Оларда «pronominal respect» жүйесі бар. Мысалы, өзінен үлкен адамға немесе лауазымды тұлғаға сөйлегенде «о» (сен) емес, «ẹ» (сіз/сіздер) есімдігі қолданылады. Аудармашы түпнұсқа мәтіндегі құрмет деңгейін сезініп, оны йоруба тілінің әлеуметтік-мәдени нормаларына сәйкес дәл беруі тиіс.
Сапалы аударма жасауға арналған практикалық кеңестер
Қазақ тілінен йоруба тіліне аудару барысында жоғары нәтижеге қол жеткізу үшін келесі ережелерді сақтау ұсынылады:
- Сөзбе-сөз аудармадан қашыңыз: Тілдік құрылымдардың айырмашылығына байланысты әрқашан мағыналық аудармаға (paraphrase) жүгініңіз. Ең алдымен сөйлемнің жалпы идеясын түсініп алып, оны йоруба тілінің заңдылықтарына сай қайта құрыңыз.
- Тон белгілерін (Tone Marks) мұқият тексеріңіз: Жазбаша йоруба мәтіндерінде диакритикалық таңбалардың дұрыс жазылуын қадағалаңыз. Тон белгісінің қате қойылуы сөйлемнің мағынасын бұрмалап қана қоймай, мәтіннің кәсіби деңгейін төмендетеді.
- Көмекші сөздерді дұрыс қолданыңыз: Йоруба тіліндеге етістіктердің шақтары мен түрлері арнайы алдында тұратын бөлшектер (мысалы, «ń» — созылыңқы осы шақ, «ti» — өткен шақ) арқылы беріледі. Қазақ тіліндегі етістік жалғауларын осы көмекші сөздерге дұрыс сәйкестендіріңіз.
- Екі жақты редакциялауды қолданыңыз: Дайын болған аударманы йоруба тілін ана тілі ретінде меңгерген маманға (native speaker) тексертіңіз. Бұл мәтіннің табиғи әрі түсінікті шығуына кепілдік береді.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен йоруба тіліне аудару — бұл терең білімді, тілдік интуицияны және мәдениеттану дайындығынrequiring шығармашылық процесс. Тілдердің грамматикалық заңдылықтарын зерттеп, тон белгілері мен мәдени контекстті ескере отырып жұмыс істеу арқылы ғана екі халық арасындағы алтын көпірге айналатын сапалы аударма мәтінін жасауға болады.