ບົດນຳ: ການເຊື່ອມໂຍງສອງໂລກພາສາທີ່ແຕກຕ່າງ
ການແປພາສາລາວເປັນພາສາໂຊມາລີ ແມ່ນໜຶ່ງໃນວຽກງານການແປທີ່ມີຄວາມທ້າທາຍ ແລະ ໜ້າສົນໃຈຢ່າງຍິ່ງ. ເນື່ອງຈາກທັງສອງພາສານີ້ມາຈາກຕະກູນພາສາທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ ໂດຍພາສາລາວຈັດຢູ່ໃນຕະກູນພາສາໄຕ-ກະໄດ (Tai-Kadai) ທີ່ມີລັກສະນະເປັນພາສາຄຳໂດດ (Analytic Language) ແລະ ມີສຽງວັນນະຍຸດ. ໃນຂະນະທີ່ພາສາໂຊມາລີ ຈັດຢູ່ໃນຕະກູນພາສາອາຟຣິກາ-ເອເຊຍ (Afroasiatic) ສາຂາຄູຊິຕິກ (Cushitic) ເຊິ່ງເປັນພາສາທີ່ມີການປ່ຽນແປງຮູບຄຳ ແລະ ປະສົມຄຳ (Agglutinative Language) ທີ່ໃຊ້ໃນແຖບອາຟຣິກາຕາເວັນອອກ. ການແປລະຫວ່າງສອງພາສານີ້ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການປ່ຽນແປງຄຳສັບແບບຄຳຕໍ່ຄຳ ແຕ່ແມ່ນການຖ່າຍທອດຄວາມໝາຍ, ໂຄງສ້າງໄວຍາກອນ ແລະ ບໍລິບົດທາງວັດທະນະທຳຈາກໂລກໜຶ່ງໄປສູ່ອີກໂລກໜຶ່ງຢ່າງລະມັດລະວັງ ເພື່ອໃຫ້ຜູ້ຮັບສານເຂົ້າໃຈຢ່າງຖືກຕ້ອງ ແລະ ຄົບຖ້ວນ.
ຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານໂຄງສ້າງໄວຍາກອນ ແລະ ລະບຽບຄຳ
ຄວາມເຂົ້າໃຈກ່ຽວກັບໂຄງສ້າງໄວຍາກອນແມ່ນຫົວໃຈສຳຄັນຂອງການແປທີ່ມີຄຸນນະພາບ. ນັກແປຈຳເປັນຕ້ອງມີຄວາມຮູ້ຢ່າງເລິກເຊິ່ງກ່ຽວກັບຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງລະບຽບຄຳຂອງພາສາລາວ ແລະ ພາສາໂຊມາລີ:
- ລະບຽບປະໂຫຍກ (Word Order): ພາສາລາວໃຊ້ໂຄງສ້າງປະໂຫຍກແບບ ປະທານ + ກິລິຍາ + ກຳ (SVO) ເຊັ່ນ: "ຂ້ອຍກິນເຂົ້າ". ແຕ່ພາສາໂຊມາລີໃຊ້ໂຄງສ້າງປະໂຫຍກແບບ ປະທານ + ກຳ + ກິລິຍາ (SOV) ເປັນຫຼັກ ເຊັ່ນ: "Anigu bariis ayaan cunayaa" (ຂ້ອຍ ເຂົ້າ [ຄຳຊ່ວຍ] ກິນ). ນັກແປຕ້ອງປັບປ່ຽນລະບຽບຄຳໃນສະໝອງສະເໝີເພື່ອບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມສັບສົນໃນການຮຽບຮຽງປະໂຫຍກ.
- ລະບົບຄຳໂດດ ແລະ ຄຳປະສົມ: ພາສາລາວບໍ່ມີການປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງຂອງຄຳສັບເພື່ອສະແດງເພດ, ພົດ ຫຼື ກາລະ (Tense). ພວກເຮົາໃຊ້ຄຳຊ່ວຍກິລິຍາ ຫຼື ຄຳບອກເວລາແທນ. ສ່ວນພາສາໂຊມາລີມີການຕື່ມອຸປະສັກ (Prefix) ແລະ ປັດໄຈ (Suffix) ໃສ່ຮາກຄຳຢ່າງຫຼວງຫຼາຍເພື່ອສະແດງເຖິງບົດບາດທາງໄວຍາກອນ, ເພດ (ຊາຍ/ຍິງ), ພົດ (ເອກະພົດ/ພະຫູພົດ) ແລະ ຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງຄຳສັບໃນປະໂຫຍກ.
- ການຜັນປ່ຽນຄຳກິລິຍາ (Verb Conjugation): ພາສາລາວບໍ່ມີການຜັນປ່ຽນຄຳກິລິຍາຕາມປະທານ ຫຼື ເວລາ. ຕົວຢ່າງ: "ຂ້ອຍໄປ", "ລາວໄປ", "ມື້ວານນີ້ຂ້ອຍໄປ" ຄຳວ່າ "ໄປ" ຍັງຮັກສາຮູບເດີມ. ແຕ່ໃນພາສາໂຊມາລີ, ຄຳກິລິຍາຈະມີການຜັນປ່ຽນຢ່າງຊັບຊ້ອນຕາມບຸກຄົນ, ເພດ, ພົດ ແລະ ກາລະ (ອະດີດ, ປັດຈຸບັນ, ອະນາຄົດ). ນີ້ແມ່ນຈຸດທີ່ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມລະມັດລະວັງສູງສຸດເພື່ອຫຼີກເວັ້ນຄວາມຜິດພາດທາງໄວຍາກອນ.
- ວັນນະຍຸດ ແລະ ສຽງສູງຕ່ຳ (Tones vs. Pitch Accent): ພາສາລາວເປັນພາສາທີ່ມີສຽງວັນນະຍຸດ 6 ສຽງ ທີ່ສາມາດປ່ຽນຄວາມໝາຍຂອງຄຳສັບໄດ້ຢ່າງສິ້ນເຊີງ. ສ່ວນພາສາໂຊມາລີເປັນພາສາທີ່ມີລະບົບ Pitch Accent ທີ່ໃຊ້ລະດັບສຽງສູງຕ່ຳເພື່ອຈຳແນກເພດໄວຍາກອນ, ພົດ ແລະ ກໍລະນີທາງໄວຍາກອນ (Case) ຂອງຄຳນາມ.
ສິ່ງທ້າທາຍໃນການແປດ້ານຄຳສັບ ແລະ ບໍລິບົດວັດທະນະທຳ
ພາສາແມ່ນແວ່ນແຍງຂອງວັດທະນະທຳ. ການແປພາສາລາວເປັນພາສາໂຊມາລີຕ້ອງປະເຊີນກັບຊ່ອງຫວ່າງທາງວັດທະນະທຳທີ່ກວ້າງຂວາງ ລະຫວ່າງວັດທະນະທຳອາຊີຕາເວັນອອກສ່ຽງໃຕ້ທີ່ມີພື້ນຖານມາຈາກກະສິກຳ ແລະ ພຸດທະສາສະໜາ ກັບ ວັດທະນະທຳອາຟຣິກາຕາເວັນອອກ (Horn of Africa) ທີ່ມີພື້ນຖານມາຈາກຊີວິດການເປັນຢູ່ແບບເຄິ່ງເຣ່ຮ່ອນ ແລະ ສາສະໜາອິດສະລາມ.
ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ ຄຳສັບທີ່ກ່ຽວກັບອາຫານ: ໃນພາສາລາວມີຄຳສັບທີ່ກ່ຽວກັບ "ເຂົ້າ" ຫຼາກຫຼາຍຊະນິດ (ເຂົ້າໜຽວ, ເຂົ້າເຈົ້າ, ເຂົ້າຈ້າວ, ເຂົ້າຫຼາມ) ເຊິ່ງໃນພາສາໂຊມາລີອາດຈະມີພຽງແຕ່ຄຳວ່າ "Bariis" (ເຂົ້າ) ທົ່ວໄປ. ໃນທາງກັບກັນ, ພາສາໂຊມາລີມີຄຳສັບທີ່ລະອຽດອ່ອນຫຼາຍກ່ຽວກັບອູດ ແລະ ສັດລ້ຽງ ເຊິ່ງພາສາລາວບໍ່ມີຄຳສັບສະເພາະເຈາະຈົງໃນລະດັບນັ້ນ. ນັກແປຈຳເປັນຕ້ອງໃຊ້ເຕັກນິກການແປແບບອະທິບາຍຄວາມໝາຍ (Paraphrasing) ຫຼື ການໃຊ້ຄຳທຽບຄຽງທີ່ໃກ້ຄຽງທີ່ສຸດເພື່ອໃຫ້ຜູ້ອ່ານຊາວໂຊມາລີເຂົ້າໃຈໄດ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ.
ນອກຈາກອາຫານການກິນແລ້ວ, ຄຳສັບທີ່ກ່ຽວກັບຄວາມສຳພັນໃນຄອບຄົວ ແລະ ລະບົບສັງຄົມກໍມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນ. ພາສາລາວມີຄຳສັບທີ່ລະບຸອາວຸໂສຢ່າງຊັດເຈນ ເຊັ່ນ: ອ້າຍ, ເອື້ອຍ, ນ້ອງ, ອາວ, ອາ, ນ້າ, ປ້າ, ລຸງ ເຊິ່ງສະແດງເຖິງລະບົບຄອບຄົວຂະຫຍາຍ ແລະ ລຳດັບຊັ້ນໃນສັງຄົມ. ໃນຂະນະທີ່ພາສາໂຊມາລີ ລະບົບຄອບຄົວຈະເນັ້ນໃສ່ຄວາມສຳພັນທາງຕະກູນ ຫຼື ເຜົ່າ (Clans) ຫຼາຍກວ່າ ໂດຍມີຄຳສັບສະເພາະທີ່ອະທິບາຍຄວາມສຳພັນທາງພໍ່ ແລະ ທາງແມ່ ເຊັ່ນ: "adeer" (ລຸງ/ອາວທາງພໍ່) ແລະ "abti" (ລຸງ/ນ້າບ່າວທາງແມ່). ການເລືອກໃຊ້ຄຳສັບເຫຼົ່ານີ້ໃຫ້ຖືກຕ້ອງໃນການແປ ຈະຊ່ວຍໃຫ້ຜູ້ອ່ານພາສາປາຍທາງເຂົ້າໃຈຄວາມໝາຍ ແລະ ຄວາມສຳພັນຂອງຕົວລະຄອນ ຫຼື ບຸກຄົນໃນເນື້ອຫາໄດ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ.
ນອກຈາກນີ້, ສຳນວນຄຳພັງເພີຍກໍເປັນອີກຈຸດໜຶ່ງທີ່ຍາກ. ສຳນວນລາວທີ່ເວົ້າກ່ຽວກັບ "ຄວາຍ" ຫຼື "ໄຮ່ນາ" ອາດຕ້ອງໄດ້ຮັບການແປໂດຍການຊອກຫາສຳນວນໂຊມາລີທີ່ມີຄວາມໝາຍຄ້າຍຄືກັນແຕ່ໃຊ້ພາບພົດຂອງ "ອູດ" ຫຼື "ທະເລຊາຍ" ແທນ ເພື່ອໃຫ້ເກີດຄວາມຮູ້ສຶກຮ່ວມແລະຄວາມເປັນທຳມະຊາດໃນພາສາປາຍທາງ.
ຂັ້ນຕອນການແປທີ່ເປັນລະບົບເພື່ອຜົນງານທີ່ມີຄຸນນະພາບ
ເພື່ອໃຫ້ໄດ້ຜົນງານການແປທີ່ມີຄວາມຖືກຕ້ອງ ແລະ ລື່ນໄຫຼ, ນັກແປຄວນປະຕິບັດຕາມຂັ້ນຕອນດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້:
- ການວິເຄາະຕົ້ນສະບັບ (Source Text Analysis): ອ່ານແລະທຳຄວາມເຂົ້າໃຈເອກະສານພາສາລາວຢ່າງລະອຽດ. ກວດສອບລະດັບຄວາມເປັນທາງການ, ຈຸດປະສົງຂອງຜູ້ຂຽນ ແລະ ກຸ່ມຜູ້ອ່ານເປົ້າໝາຍ.
- ການຖອດຄວາມໝາຍ ແລະ ຈັດໂຄງສ້າງໃໝ່ (Conceptual Mapping): ຫຼີກເວັ້ນການແປແບບຄຳຕໍ່ຄຳ. ໃຫ້ຈັບເອົາແນວຄິດຫຼັກແລ້ວຮ່າງໂຄງສ້າງປະໂຫຍກໃໝ່ຕາມຫຼັກໄວຍາກອນໂຊມາລີ (SOV) ໂດຍຄຳນຶງເຖິງເພດແລະພົດຂອງຄຳນາມໃນພາສາໂຊມາລີ.
- ການເລືອກໃຊ້ຄຳສັບທີ່ເໝາະສົມ (Terminology Selection): ສ້າງຖານຂໍ້ມູນຄຳສັບສະເພາະ, ໂດຍສະເພາະຄຳສັບທາງວິຊາການ, ທາງສາສະໜາ ຫຼື ຄຳສັບທາງວັດທະນະທຳທີ່ບໍ່ມີຄຳແປໂດຍກົງ.
- ການກວດທານ ແລະ ປັບປຸງຄືນ (Review and Refinement): ຫຼັງຈາກແປແລ້ວ, ຄວນປະໃຫ້ເອກະສານນັ້ນໄວ້ໄລຍະໜຶ່ງແລ້ວກັບມາອ່ານຄືນໃນຖານະຜູ້ອ່ານພາສາໂຊມາລີ ເພື່ອກວດສອບຄວາມເປັນທຳມະຊາດ ແລະ ຄວາມຖືກຕ້ອງຂອງສຳນວນພາສາ.
ເຄັດລັບ ແລະ ແນວທາງປະຕິບັດສຳລັບນັກແປ
ນີ້ແມ່ນບາງເຄັດລັບທີ່ຊ່ວຍເພີ່ມປະສິດທິພາບໃນການແປພາສາລາວເປັນພາສາໂຊມາລີ:
- ສຶກສາລະບົບເພດຂອງຄຳນາມໃນພາສາໂຊມາລີ: ພາສາໂຊມາລີແບ່ງຄຳນາມອອກເປັນເພດຊາຍ ແລະ ເພດຍິງ ເຊິ່ງສົ່ງຜົນຕໍ່ການກຳນົດຄຳຄຸນນາມ, ຄຳສັບຊີ້ສະເພາະ ແລະ ຄຳກິລິຍາທີ່ຕາມມາ. ນັກແປຕ້ອງລະມັດລະວັງໃນຈຸດນີ້ ເພາະພາສາລາວບໍ່ມີລະບົບເພດໄວຍາກອນ.
- ລະວັງການແປຄຳສັບທາງສາສະໜາ: ເນື່ອງຈາກຄົນໂຊມາລີສ່ວນໃຫຍ່ນັບຖືສາສະໜາອິດສະລາມ, ການແປຄຳສັບທີ່ກ່ຽວກັບຄວາມເຊື່ອ, ສິນລະທຳ ຫຼື ວັດທະນະທຳຈາກພາສາລາວ (ເຊິ່ງມັກຈະມີອິດທິພົນຈາກພຸດທະສາສະໜາ) ຕ້ອງໄດ້ຮັບການເລືອກໃຊ້ຄຳສັບໃນພາສາໂຊມາລີຢ່າງເໝາະສົມ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດ ຫຼື ຂັດຕໍ່ຫຼັກການທາງວັດທະນະທຳຂອງເຂົາເຈົ້າ.
- ການໃຊ້ເຄື່ອງມືຊ່ວຍແປ (CAT Tools): ການນຳໃຊ້ຄວາມຈຳການແປ (Translation Memory) ແລະ ເຄື່ອງມືຄຸ້ມຄອງຄຳສັບສະເພາະ (Glossary) ຈະຊ່ວຍຮັກສາຄວາມສອດຄ່ອງຂອງຄຳສັບໃນເອກະສານຂະໜາດໃຫຍ່.
- ການຮ່ວມມືກັບຜູ້ຊ່ຽວຊານທ້ອງຖິ່ນ (Native Speaker Collaboration): ການໃຫ້ເຈົ້າຂອງພາສາໂຊມາລີກວດແກ້ໃນຂັ້ນຕອນສຸດທ້າຍ ແມ່ນວິທີທີ່ດີທີ່ສຸດໃນການຮັບປະກັນວ່າ ພາສາທີ່ແປອອກມານັ້ນມີຄວາມເປັນທຳມະຊາດ ແລະ ເໝາະສົມກັບບໍລິບົດທ້ອງຖິ່ນຢ່າງແທ້ຈິງ.
ສະຫຼຸບຄວາມສຳຄັນຂອງການແປລະຫວ່າງລາວ ແລະ ໂຊມາລີ
ການແປພາສາລາວເປັນພາສາໂຊມາລີ ເຖິງວ່າຈະມີຄວາມທ້າທາຍອັນໃຫຍ່ຫຼວງເນື່ອງຈາກຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານໄວຍາກອນ, ໂຄງສ້າງ ແລະ ບໍລິບົດທາງວັດທະນະທຳ ແຕ່ກໍເປັນຂົວຕໍ່ທີ່ສຳຄັນໃນການສ້າງຄວາມເຂົ້າໃຈ ແລະ ການຮ່ວມມືລະຫວ່າງສອງປະຊາຊາດ. ການເປັນນັກແປທີ່ປະສົບຜົນສຳເລັດໃນສາຍນີ້ ຮຽກຮ້ອງໃຫ້ມີການຮຽນຮູ້ຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ, ຄວາມອົດທົນ ແລະ ຄວາມສາມາດໃນການປັບຕົວທາງດ້ານພາສາສາດ ແລະ ວັດທະນະທຳຢ່າງເລິກເຊິ່ງ ເພື່ອໃຫ້ສາມາດຖ່າຍທອດເນື້ອຫາໄດ້ຢ່າງມີປະສິດທິພາບສູງສຸດ.