Kelello ea Phetolelo lipakeng tsa Sesotho le Sebulgaria
Phetolelo ea lipuo ke borokho bo kopanyang litso le batho ba fapaneng lefatšeng ka bophara. Ha re bua ka ho fetolela lipolelo ho tloha ka Sesotho, e leng puo ea Se-Bantu e buuoang haholo Afrika Boroa le Lesotho, ho ea ho Sebulgaria, e leng puo ea Se-Slavic e buuoang Europe Bochabela, re tobana le phephetso e kholo ea lipuo tse sa amaneng ho hang. Lipuo tsena tse peli li tsoa malapeng a fapaneng a lipuo, li na le meetlo e fapaneng, ebile li sebelisa mekhoa e fapaneng ea ho ngola le ho ikopanya. Ho fetolela ho tloha ka Sesotho ho ea ho Sebulgaria ha se taba ea ho fetola mantsoe feela ka ho otloloha; ke ts'ebetso e hlokang kutloisiso e tebileng ea setso, sebopeho sa lipolelo, le mekhoa ea grammatical ea puo ka ngoe bakeng sa ho netefatsa hore molaetsa o fetisoa ka botlalo le ka ho hlaka.
Phapang e Khōlō ea Sebopeho sa Puo le Grame
Phapang e kholo ka ho fetisisa lipakeng tsa Sesotho le Sebulgaria e itšetlehile ka tsela eo lipuo tsena li ahelang lipolelo ka eona. Sesotho ke puo e sebelisang lihlopha tsa mabitso (noun classes) ho laola tumellano ea lipolelo. Lihlopha tsena li ama mefuta eohle ea mantsoe polelong, ho tloha ho liminerale, maetsi, le litšobotsi. Ka lehlakoreng le lehlano, Sebulgaria ke puo ea Se-Slavic e lahlehetseng mekhoa e tloaelehileng ea linyeoe tsa mabitso (noun cases) tseo lipuo tse ling tsa Se-Slavic li nang le tsona, empa se ntse se na le grammatical gender (tšehali, tona, le e sa nheng lehlakore) e hlokang tumellano e matla haholo lipakeng tsa mabitso le litšobotsi tsa bona.
Mohlala, ha u fetolela lebitso le nang le sehlomapele sa Sesotho, u tlameha ho utloisisa hore na lebitso leo le tla nkuoa joang ka Sebulgaria ho latela bong (gender). Sebulgaria se sebelisa lihlomathiso tsa qetello (suffixes) ho bontša hore na lebitso le tobileng le na le sehlooho se tobileng kapa che (definite article), e leng ntho e sa fumaneheng ka ho otloloha ka Sesotho. Sesotho se itšetlehile ka maele le moelelo oa polelo ho bontša bonnete ba ntho e buuoang. Kahoo, mofetoleli o tlameha ho ba hlokolosi haholo hore a se ke a lahleheloa ke moelelo ona oa bohlokoa oa bonnete le bofeela ba lintho.
Mongolo le Litlhaku: Selatine khahlanong le Secyrillic
Ntho e 'ngoe e hlokahalang hore e hlokomeloe ka hloko ke taba ea alfabeta. Sesotho se sebelisa mongolo oa Selatine (Latin script), o nang le litlhaku tseo batho ba bangata ba li tsebang lefatšeng ka bophara. Ka lehlakoreng le leng, Sebulgaria se sebelisa alfabeta ea Secyrillic (Cyrillic alphabet). Sena se bolela hore mofetoleli o tlameha ho tseba ho fetolela mongolo (transliteration) oa mabitso a tobileng, libaka, le litlotla tsa setso ho tloha ho alfabeta e 'ngoe ho ea ho e' ngoe ka mokhoa o nepahetseng.
Mabitso a mangata a Sesotho a ka 'na a ngoloa ka tsela e fapaneng ka Secyrillic ho netefatsa hore batho ba buang Sebulgaria ba khona ho a bitsa ka tsela e nepahetseng. Ka mohlala:
- Thabo e fetoha Табо kapa Тхабо ka Secyrillic.
- Maseru (motse-moholo oa Lesotho) e fetoha Масеру.
- Bafokeng e fetoha Бафокенг.
Sena se hloka hore mofetoleli a be le tsebo e nepahetseng ea melumo (phonetics) ea lipuo tsena tse peli e le hore a se ke a lahleheloa ke tsela e nepahetseng ea ho bitsoa ha mantsoe ao lebitso le emetseng setso le nalane ea lona.
Litloaelo tsa Setso le Lipolelo tse Fetang Maikutlo
Sesotho se na le mekhabiso e mengata ea puo e kang maele le lipolelo tse sa phetoloang ka ho otloloha. Ka mohlala, polelo e joalo ka "lefa la hae le tla ba le lengata" kapa maele a kang "kopano ke matla" a na le litsela tse ikhethang tsa ho hlalosoa ka Sebulgaria tse sa hlokeng phetolelo ea lentsoe ka lentsoe. Setso sa Basotho se na le likarolo tse ngata tse amanang le likhomo, temo, le bonngoe ba sechaba, athe setso sa Bulgaria se na le likarolo tse matla tsa histori ea Europe Bochabela, malapa, le temo ea lifate tsa morara kapa lirosa.
Ha ho fetoleloa mantsoe a amanang le mekhoa ea bophelo kapa lijo tsa setso, ho hlokahala hore ho sebelisoe mokhoa oa transcreation (ho theha meelelo e mecha e lumellanang le setso se amohelang). Mohlala, lijo tse kang "papatso" kapa "motoho" li ke ke tsa fumana lebitso le tobileng ka Sebulgaria, kahoo mofetoleli o tlameha ho hlalosa hore na ntho eo ke eng kapa a sebelise lebitso le tšoanang le tsona setsong sa Bulgaria e le hore babali ba Sebulgaria ba utloisise hantle mofuta oa lijo le bohlokoa ba tsona bophelong ba letsatsi le letsatsi ba Basotho.
Malebela a Bohlokoa bakeng sa Bafetoleli
Bakeng sa ho etsa bonnete ba hore phetolelo ea hau e tloha ka Sesotho ho ea ho Sebulgaria e ba ea boemo bo phahameng le e khonang ho utloisisoa ke babali ka mokhoa o bonolo, latela malebela ana a latelang:
- Utloisisa maemo a maetsi: Sesotho se na le mekhoa e rarahaneng ea maetsi a bontšang nako le maemo a tobileng (aspect and tense markers). Sebulgaria le sona se na le mefuta e mengata ea maetsi le likarolo tsa nako (verb aspects - perfective le imperfective). Netefatsa hore nako le maikutlo a polelo li fetisoa ka botlalo ntle le ho lahleheloa ke taba e ka sehloohong.
- Sebelisa dictionari tse nepahetseng: Kaha ha ho na dictionari e tobileng e kholo lipakeng tsa Sesotho le Sebulgaria, hangata bafetoleli ba sebelisa puo ea borokho (bridge language) e kang English. Leha ho le joalo, ela hloko hore sena se ka tlisa liphoso tse bakoang ke phetolelo e habeli (double translation). Kahoo, netefatsa moelelo o mong le o mong ka litsela tse fapaneng.
- Hlokomela mekhoa ea tlhompho: Ka Sesotho, tlhompho e bontšoa ka ho sebelisa lihlopha tse itseng tsa mabitso kapa ho sebelisa mabitso a mangata (plural markers) bakeng sa motho a le mong. Ka Sebulgaria, tlhompho e bontšoa ka ho sebelisa leemeli la bohlano "Вие" (Uena/Lōna ka mokhoa oa tlhompho) le ngotsoeng ka tlhaku e kholo qalong.
- Bala le ho hlophisa hape: Netefatsa hore u bala mongolo o fetotsoeng ka mor'a ho o ngola e le hore o utloahale e le puo ea tlhaho ea Sebulgaria. Sena se thusa ho tlosa lipolelo tsohle tse utloahalang eka ke phetolelo e tobileng ea mantsoe.
Phephetso le Bokamoso ba Phetolelo ena
Tlhahiso ea mosebetsi oa phetolelo lipakeng tsa Sesotho le Sebulgaria e ntse e hōla ka lebaka la tšebelisano ea machaba, bohahlauli, le thuto. Kaha lipuo tsena li tsoa linaheng tse fapaneng haholo ka thutafase, ho bohlokoa hore bafetoleli ba mehleng ena ba sebelise mekhoa ea morao-rao ea theknoloji e kang lisebelisoa tsa CAT (Computer-Assisted Translation) le metjhini ea phetolelo e tsoetseng pele. Leha ho le joalo, ba tlameha ho lula ba hopotse hore letsoho la motho le kelello ea hae ke tsona feela tse tlisang moelelo o nepahetseng le oa boemo bo phahameng oa setso. Ka ho latela melao ena le ho ba le boikemisetso bo tebileng ba ho ithuta, phetolelo lipakeng tsa Sesotho le Sebulgaria e ka ba le katleho e kholo le ho tlisa kutloisiso e betere lipakeng tsa lichaba tsena tse peli tse thahasellisang.