Хусусиятҳои сохторӣ ва дастурии забонҳои тоҷикӣ ва ибронӣ
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба ибронӣ яке аз самтҳои мураккабтарин ва ҷолибтарини фаъолияти тарҷумонии муосир ба шумор меравад. Ин мураккабӣ пеш аз ҳама аз он бармеояд, ки ин ду забон ба оилаҳои комилан гуногуни забонӣ тааллуқ доранд ва дорои қонуниятҳои хоси сохторӣ мебошанд. Забони тоҷикӣ ҳамчун як забони ҳиндуаврупоӣ (гурӯҳи эронӣ) дорои сохтори хоси синтаксисии Фاعل-Пайрав-Феъл (Subject-Object-Verb - SOV) мебошад. Дар ин сохтор феъл одатан дар охири ҷумла қарор мегирад. Дар муқоиса, забони ибронӣ (иврит) ба оилаи забонҳои сомиву ҳомӣ (семитӣ) мансуб буда, маъмулан аз сохтори Фاعل-Феъл-Пайрав (SVO) ва дар матнҳои классикӣ ё расмӣ аз сохтори Феъл-Фاعل-Пайрав (VSO) истифода мебарад. Ин фарқияти бунёдии синтаксисӣ аз тарҷумон тақозо мекунад, ки сохтори ҷумлаҳоро ҳангоми тарҷума комилан дигаргун созад, то матни ниҳоӣ барои хонандаи яҳудизабон табиӣ, равон ва фаҳмо садо диҳад.
Илова бар ин, морфологияи забони ибронӣ бар асоси решаҳои сеҳарфа ё чаҳорҳарфа (шоршим) ва қолабҳо ё вазнҳои феълӣ (биняним) сохта мешавад. Ин қолабҳо маънои асосии решаро тағйир дода, шаклҳои гуногуни феълӣ, аз ҷумла феълҳои таъсиргузор, маҷҳул ва бозгаштиро ба вуҷуд меоранд. Дар забони тоҷикӣ бошад, барои ифодаи ин гуна маъноҳо бештар аз пасвандҳо, пешвандҳо ва феълҳои таркибии номӣ ё феълҳои ёвар истифода мешавад. Барои тарҷумаи дуруст ва касбӣ, тарҷумон бояд на танҳо калима ба калима тарҷума кунад, балки маънои амиқи ибораҳоро дар қолаби решаҳо ва вазнҳои ибронӣ дуруст ҷой диҳад. Мутобиқсозии замонҳои феълӣ نیز диққати махсусро металабад, зеро системаи замонҳои феъл дар тоҷикӣ нисбат ба ибронӣ шохадор ва мураккабтар аст ва тарҷумон бояд сохторҳои мувофиқро дар ибронӣ интихоб намояд.
Самти навишт ва нозукиҳои техникии хат (RTL ва LTR)
Яке аз ҷанбаҳои муҳим ва омилҳои техникии тарҷума аз забони тоҷикӣ ба ибронӣ ин тағйири самти навишт мебошад. Забони тоҷикӣ бо хати кириллии аз чап ба рост (LTR - Left-to-Right) навишта мешавад, дар ҳоле ки забони ибронӣ бо хати хоси худ аз рост ба чап (RTL - Right-to-Left) навишта мешавад. Ин масъала дар тарҷумаи маводҳои рақамӣ, сомонаҳо, барномаҳои мобилӣ, ҳуҷҷатҳои тарҳрезишуда ва маводҳои таблиғотӣ аҳамияти бузурги амалӣ дорад. Мутахассиси тарҷума ва маҳаллисозӣ бояд боварӣ ҳосил кунад, ки тамоми унсурҳои визуалӣ, ҷадвалҳо, рақамҳо ва аломатҳои китобатӣ пас аз тарҷума дуруст ва мувофиқи қоидаҳои навишти ибронӣ ҷойгир шудаанд.
Дар забони ибронӣ ҳангоми ворид кардани калимаҳои хориҷӣ, рақамҳо ё истилоҳоти техникӣ бо хати лотинӣ, мушкилоти омехташавии самти навишт (bi-directional text) ба вуҷуд меояд. Аломатҳои китобатӣ, аз қабили нуқта, вергул ва қавсҳо метавонанд дар ҷойҳои нодуруст пайдо шаванд, агар танзимоти формати матн дуруст риоя нагардад. Роҳҳои ҳалли ин мушкилот истифодаи рамзгузориҳои махсуси HTML ва CSS, ба монанди хосияти "dir=rtl" ва барчаспҳои дахлдор мебошад, ки ҳамоҳангии визуалии матнро дар сомонаҳо таъмин мекунанд. Тарҷумони касбӣ бояд ба ин ҷанбаҳои техникӣ таваҷҷуҳи хос зоҳир намояд.
Мутобиқсозии фарҳангӣ ва лексикӣ ҳангоми тарҷума
Фарҳангҳои тоҷикӣ ва яҳудӣ таърихи тӯлонии ҳамкории мутақобила доранд. Ин робитаи таърихӣ боис шудааст, ки баъзе истилоҳот ва мафҳумҳои муштарак, бахусус тавассути забони форсии яҳудӣ ва лаҳҷаи бухории яҳудиёни Осиёи Миёна мавҷуд бошанд. Аммо ҳангоми тарҷумаи адабиёти муосир, матнҳои ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ё тиҷоратӣ мутобиқсозии амиқи маҳаллӣ (localization) лозим аст. Истилоҳоти динӣ, мафҳумҳои вобаста ба анъанаҳои миллӣ ва ибораҳои рехта (фразеологизмҳо) бояд бо назардошти фарҳанги ҳадаф тарҷума шаванд, то хонандаи исроилӣ маънои матнро дуруст дарк кунад.
Барои ноил шудан ба ин ҳадаф, тарҷумон бояд ба унсурҳои зерин диққати ҷиддӣ диҳад:
- Ибораҳои динӣ ва дуоҳо: Мафҳумҳои исломӣ ё суннатии тоҷикӣ, ки дар забони ҳамарӯза истифода мешаванд (масалан, "Худо хоҳад", "Худо нигаҳбон", "баракаллаҳ"), ҳангоми тарҷума ба ибронӣ бояд бо муодилҳои фарҳангии яҳудиёни муосир (масалан, "בעזרת השם" ё "בלי עין הרע" ё "כל הכבוד") иваз карда шаванд.
- Ибораҳои рехта ва зарбулмасалҳо: Тарҷумаи калима ба калимаи маталҳо ва зарбулмасалҳои тоҷикӣ метавонад хонандаи ибронӣзабонро гумроҳ созад. Барои ҳар як ибора бояд муодили маъноии он дар забони ибронӣ пайдо карда шавад, на тарҷумаи таҳтиллафзии он.
- Номҳои хос ва топонимҳо: Транслитератсияи дурусти номҳои тоҷикӣ ба ибронӣ бояд қатъиян риоя шавад. Азбаски дар хати ибронӣ садонокҳо одатан навишта намешаванд, барои ифодаи дурусти садоҳои хоси тоҷикӣ (ба монанди Ҷ, Ч, Қ, Ғ) бояд аз аломатҳои махсуси ибронӣ (ба монанди гереш дар паҳлуи ҳарфҳои дахлдор - ג', צ') истифода бурд.
Категорияи ҷинсият (Гендер) ва таъсири он ба тарҷума
Яке аз фарқиятҳои асосии дастурии ду забон, ки барои тарҷумонҳо мушкилоти ҷиддӣ эҷод мекунад, категорияи ҷинсият (гендер) мебошад. Дар забони тоҷикии муосир категорияи ҷинсият вуҷуд надорад. Ҷонишинҳои шахсии "ӯ" ё "вай" ҳам барои мард ва ҳам барои зан як хел истифода мешаванд ва феълҳову сифатҳо низ вобаста ба ҷинси субъект тағйир намеёбанд. Баръакс, дар забони ибронӣ ҷинсият нақши марказиро мебозад. На танҳо исмҳо, балки ҷонишинҳо, сифатҳо, шумораҳо ва ҳатто феълҳо дар шаклҳои гуногуни замон вобаста ба ҷинси мардона ё занона тасриф мешаванд.
Ин фарқият ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба ибронӣ аз тарҷумон маҳорати баландро талаб мекунад. Тарҷумон бояд аз контексти умумии матн муайян кунад, ки суҳбат дар бораи кӣ (мард ё зан) меравад, то шаклҳои дурусти феълҳо ва сифатҳоро дар ибронӣ интихоб намояд. Дар сурати мавҷуд набудани контексти дақиқ, тарҷумон маҷбур мешавад, ки шакли мардонаро ҳамчун шакли стандартӣ истифода барад ё тарҷумаро тавре созад, ки аз истифодаи шаклҳои мушаххаси гендерӣ худдорӣ шавад, ҳарчанд дар забони ибронии муосир ин кор хеле мушкил аст.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонии касбӣ аз тоҷикӣ ба ибронӣ
Барои ноил шудан ба тарҷумаи баландсифат ва рақобатпазир дар бозори байналмилалӣ, риояи маслиҳатҳои зерин барои тарҷумонҳо муҳим аст:
- Дарки амиқи системаи решаҳо (Шоршим): Омӯзиши решаҳои забони ибронӣ калиди фаҳмидани калимаҳои нав ва истифодаи дурусти омилҳои онҳо мебошад. Ин маҳорат ба тарҷумон имкон медиҳад, ки синонимҳои мувофиқ ва дақиқро барои мафҳумҳои тоҷикӣ пайдо кунад.
- Истифодаи манбаъҳои муътамад ва муосир: Барои тарҷумаи истилоҳоти техникӣ, тиббӣ, ҳуқуқӣ ва иқтисодӣ бояд аз луғатҳои муосири соҳавӣ ва пойгоҳҳои додаҳои Академияи забони ибронӣ (The Academy of the Hebrew Language) истифода бурд.
- Таваҷҷуҳ ба форматкунии матнҳои RTL: Ҳангоми омодасозии матни ниҳоӣ, ҳатман дурустии ҷойгиршавии аломатҳои китобатӣ, рақамҳо ва пайвандҳоро дар нармафзорҳои матнӣ ё тарҳбандии сомонаҳо тафтиш кунед, то аз хатогиҳои визуалӣ пешгирӣ шавад.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби мутахассиси бумӣ (Native Speaker): Матнҳои тарҷумашуда, махсусан маводҳои маркетингӣ, адабӣ ва ҳуҷҷатҳои расмӣ, бояд ҳамеша аз ҷониби як муҳаррири ибронизабони бумӣ таҳрир ва сайқал дода шаванд.
Хулосаи аҳамияти тарҷумаи дақиқ дар муносибатҳои муосир
Тарҷумаи дақиқ ва босифат аз забони тоҷикӣ ба ибронӣ на танҳо як раванди техникии интиқоли калимаҳо аз як забон ба забони дигар аст, балки воситаи муҳими бунёди пулҳои фарҳангӣ, илмӣ ва тиҷоратӣ байни мардумон ба шумор меравад. Бо дарки амиқи фарқиятҳои синтаксисӣ, риояи қоидаҳои гендерӣ ва мутобиқсозии фарҳангии матн, тарҷумонҳо метавонанд паёми аслии муаллифро бетағйир ва бо тамоми нозукиҳояш ба хонандаи ҳадаф бирасонанд. Сармоягузорӣ ба тарҷумаи касбӣ кафолати муваффақият дар ҳама гуна лоиҳаҳои муштараки байналмилалӣ мебошад.